Z Wikipedii

Azotany (III) alkilów R-ONO są estrami kwasu azotowego(III) (zwanego dawniej kwasem azotawym) i alkoholi.

[edytuj] Właściwości chemiczne

SÄ… one cennymi odczynnikami nitrozujacymi. Stosowanymi do C-nitrozowania w pozycji alfa ketonów, kwasów karboksylowych, nitryli, nitroalkenów oraz orto i para nitrotoluenów.^[1] SÄ… dość nietrwaÅ‚e i rozkÅ‚adajÄ… siÄ™ powoli podczas stania. Powinny być przechowywane w chÅ‚odnym i ciemnym miejscu. Produktami rozkÅ‚adu tych odczynników sÄ… : woda, tlenki azotu, alkohol, aldehyd oraz produkty jego polimeryzacji, oraz w przypadku drugo i trzeciorzÄ™dowych azotynów alkeny. Azotyny powinny być zużyte w ciÄ…gu kilku dni a najwyżej kilku tygodni od syntezy.^[2] Azotyny alkilów sprzedawane w sexshop'ach sa stabilizowane antyutleniaczami np difenyloamina oraz rozcieÅ„czane alkoholem etylowym 1:1 nastÄ™pnie pakowane w ciemne butelki napeÅ‚nione azotem.

[edytuj] Zastosowanie

Azotyny alkilowe rozszerzają naczynia krwionośne obniżają ciśnienie krwi oraz przyśpieszają akcję serca, działają spazmolitycznie podobnie do soli kwasu azotawego. Efekt działania utrzymuje sie kilka minut. Azotyny ulegają w ustroju rozpadowi z wydzieleniem anionu azotynowego. Ich toksyczność jest również zbliżona do azotynów nieorganicznych np azotynu sodu.^[3] W większych dawkach powodują utlenianie żelaza 2+ w hemoglobinie do żelaza 3+ a wiec powstawanie niebieskiej methemoglobiny nieprzenoszącej tlenu. Objawia sie to sinieniem końców palców i ust. W przypadku utlenienia pow. 50% hemoglobiny następuje śmierć przez uduszenie się. Środki te stosowane są - w zależności od szybkości i czasu rozpadu w organizmie w atakach dusznicy bolesnej oraz dychawicy oskrzelowej (azotyn amylu oraz azotyn 2-etyloheksylu) oraz w wojsku w Indywidualnych Pakietach Przeciwchemicznych jako antidotum na zatrucie cyjanowodorem, cyjanem lub cyjankami. Mechanizm działania polega na wiązania ligandu CN- z żelazem 3+ w powstającej methemoglobinie. Azotyn amylu znajduje zastosowanie w środowiskach gejowskich i nie tylko jako środek rozkurczający odbyt. Azotyny alkilów są potencjalnie rakotwórcze ze względu na możliwość nitrozowania grup aminowych do nitrozamin. Jakkolwiek nie potwierdzają tego badania kliniczne.

[edytuj] Preparatyka

Otrzymuje się je działając kwasem azotowym (III) na odpowiedni alkohol w środowisku mocnego kwasu. Reakcja ogólna R-OH oznacza alkohol.

R-OH + HONO <=> R-ONO + H2O / +H2SO4

Kolbę kulista z trzema szyjami poj. 1l zaopatruje się w mieszadło mechaniczne, wkraplacz z odpowietrzeniem (najlepiej gdy nóżka jego sięgać będzie pod powierzchnie cieczy) oraz termometr. Kolbę oziębia się w mieszaninie lodu solą. Następnie umieszcza się w niej roztwór 95g (1,38mol) azotynu sodu w 375 ml wody i uruchamia mieszadło. Gdy temperatura spadnie do ok. 0 st. C z wkraplacza dodaje się powoli ochłodzona (przynajmniej do temp pokojowej ale lepiej do 0st.C) mieszaninę 25ml wody w 34ml stężonego kwasu siarkowego (ok. 96-98%) oraz 1.25 mola alkoholu* w przypadku etanolu oraz propanolu temperatura reakcji powinna wynosić -10 st. C ze względu na niskie temp wrzenia obu azotynów. Reakcja jest egzotermiczna szybkość wkraplania powinna być tak regulowana aby nie wydzielały się brunatny dwutlenek azotu a temperatura była poniżej 1 st. C. Wkraplanie trwa ok. 45-60 minut. Mieszaninę poreakcyjna pozostawia się ciągle mieszając w O st.C na 1.5 h po czym odsącza się wydzielony ewentualnie osad siarczanu sodu. Górna warstwę azotynu alkilu która ma żółte zabarwienie rozdziela się w rozdzielaczu i przemywa roztworem zawierającym 1g wodorowęglanu sodu oraz 12.5 g chlorku sodu w 50 ml wody a następnie suszy 5-7g bezwodnego siarczanu magnezu. Uzyskany azotyn destyluje prawie cały pod zwykłym ciśnieniem. Wydajność ok. 70%

• azotyn etylu temperatura wrzenia 17 C
• azotyn butylu tw. 77 C (27C/57.3 hPa lub 43mm Hg)
• azotyn amylu (pentylu) tw. 104 C (29C/53.3 hPa lub 40 mmHg)
• azotyn heksylu tw. 130 C (52C/58.7 hPa lub 44 mmHg)

/* alkohole które mogą być użyte w tym przepisie to butanol, pentanol(alkohol amylowy), cykloheksanol, propanol, etanol oraz ich izomery strukturalne wraz z drugo i trzeciorzędowymi.

[edytuj] Bibliogriafia

1. ↑ Preparatyka i elementy syntezy organicznej pod red. Wróbla PWN Warszawa 1983 str. 340
2. ↑ A.I. Vogel Preparatyka organiczna wyd. NT Warszawa 1984 str.347
3. ↑ Stanisław Rolski Chemia środków leczniczych PZWL 1968 str.510