Z Wikipedii

Feromony - substancje semiochemiczne należące do grupy infochemicznej. Przeważająca grupa feromonów to skomplikowane mieszaniny wielu różnych substancji chemicznych, często z jednym dominującym składnikiem, znacznie rzadziej są to jednoskładnikowe substancje chemiczne. Naturalne feromony produkowane przez zwierzęta i rośliny, wydzielane na zewnątrz organizmu służą do komunikacji np. feromony agregacyjne, do przywabiania osobników płci przeciwnej (feromony płciowe) lub do zwalczania konkurencji ze strony zbyt licznej populacji własnego gatunku lub obcych (feromony antagonistyczne). Istnienie feromonów jest dobrze udowodnione w przypadku owadów^[1] i gryzoni^[2], trwają badania nad wydzielinami korzeniowymi roślin. Większość feromonów to substancje lotne, wywołujące reakcję skutecznie już przy minimalnym stężeniu, np. feromony płciowe ćmy pawicy samce wyczuwają nawet z odległości 3 km.

[edytuj] Podział feromonów

Feromony dzieli siÄ™:

• ze wzglÄ™du na typ efektu na:
  • wywoÅ‚ywacze (ang. releasers) - wywoÅ‚ujÄ…ce u odbiorcy natychmiastowÄ… reakcjÄ™ w zachowaniu poprzez bezpoÅ›rednie oddziaÅ‚ywanie na centralny ukÅ‚ad nerwowy. Zmiana zachowania jest na ogół Å‚atwo i szybko dostrzegalna, na przykÅ‚ad reakcja wywoÅ‚ana przez feromony agregacyjne, Å›cieżkowe, pÅ‚ciowe czy rozpraszajÄ…ce.
  • podstawowe (ang. primer pheromones, signaling pheromones) - wywoÅ‚ujÄ… zmiany fizjologiczne w ciÄ…gu dÅ‚ugiego czasu. WpÅ‚ywajÄ… na funkcje osobnicze, np. substancja królowej, a także hormony zawarte w moczu samców ssaków, wpÅ‚ywajÄ…ce na przyspieszenie dojrzewania samic.
• ze wzglÄ™du na funkcjÄ™, na:
  • pÅ‚ciowe
  • alarmowe
  • obronne
  • odstraszajÄ…ce
  • wyrażajÄ…ce stres
  • agregacyjne
  • markujÄ…ce terytorium lub drogÄ™
  • wspomagajÄ…ce dany rodzaj aktywnoÅ›ci (facilitation pheromones)
  • odnajdywania pożywienia
  • spoÅ‚eczne (wyrażajÄ…ce dominacjÄ™, rozróżniajÄ…ce kasty lub partnera, regulujÄ…ce stosunki spoÅ‚eczne)
• ze wzglÄ™du na wÅ‚asnoÅ›ci i sposób dziaÅ‚ania na:
  • lotne
  • kontaktowe
  • proferomony
  • zwiÄ…zane z dużą czÄ…steczkÄ… biaÅ‚ka
  • fermony organizmów wodnych

[edytuj] Rola feromonów w biologicznym zwalczaniu szkodników

Działanie hormonu agregacyjnego u pluskwiaków

Pułapka feromonowa na przezierniki

Specyficzność oddziaływania oraz możność stosowania minimalnych dawek sprawiają że feromony w biologicznych (ekologicznych) metodach ochrony zajmują bardzo ważne miejsce. Pierwsze doświadczenia z pułapką feromonową przeprowadzono w USA na brudnicy nieparce w 1913 r. Obecnie używa się feromonów płciowych przy zwalczaniu wielu gatunków szkodników między innymi: owocówki jabłkóweczki, sówki Prodenia litura, brudnicy mniszki, borecznika Diprion similis oraz szkodników magazynowych np. Cadra cautella, Plodia interpunctella, Ephestia kühniella. Żerujące korniki wydzielają feromony agregacyjne. Niektóre z nich uzyskano sztucznie np. frontalinę. Nasycone sztucznym feromonem pniaki pozwalają ściągnąć w jedno miejsce i zniszczyć, chociażby przez okorowanie, korniki na dużej powierzchni lasu. W przypadku zbyt wielkiego zagęszczenia populacji i zbyt wielkiej konkurencji, niektóre gatunki mają zdolność wydzielania feromonów antagonistycznych hamujących rozwój młodszych larw np. u komarów z gatunku komar brzęczący a u gryzoni powodujące np. poronienia.

[edytuj] Ludzkie feromony

Występowanie feromonów u ludzi jak dotąd nie zostało w pełni potwierdzone, choć istnieją pierwsze doniesienia o istnieniu tego rodzaju związków. Jak dotąd istnieje na ten temat kilkadziesiąt doniesień naukowych. Najlepiej przebadany przypadek prawdopodobnego istnienia ludzkich feromonów został opublikowany przez zespół Marthy McClintock, który opisał badania sugerujące, że synchronizacja cyklu miesiączkowego w grupach kobiet, zamkniętych w więzieniu jest regulowana poprzez emisję dwóch feromonów, których struktury chemicznej nie udało się jednak ustalić^[3][4].

Inna publikacja McClintock i wsp. dowodzi pośrednio, że w pocie i oddechu mężczyzn są obecne związki, które decydują o ich atrakcyjności w oczach kobiet^[5]. Tym razem autorzy zasugerowali klasę związków chemicznych, które prawdopodobnie są ludzkimi feromonami, jednak wciąż bez podania ich dokładnej struktury chemicznej.

Niektóre komercyjnie dostępne perfumy i afrodyzjaki reklamowane są jako zawierające ludzkie feromonony. Rodzajem miejskiej legendy (urban legend) jest teoria, że niektóre sieci hipermarketów spryskują feromonami produkty o najniższej sprzedawalności, po to aby zachęcić do ich zakupu.

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

• J.M. Franz, A. Krieg: Biologiczne zwalczanie szkodników. PWRiL, 1975. 
• Substancje semiochemiczne. W: Leszek Konopski, Michael Koberda: Fermony czÅ‚owieka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2003. ISBN 83-7383-039-1.