Z Wikipedii

Wiatrak typu koźlak w Lednogórze

Koźlak, wiatrak kozłowy – najstarszy i najprymitywniejszy typ wiatraka europejskiego. Pojawił się w XII w. gdzieś w Belgii, lub północnej Francji, jednak jego przodków należy szukać w VII w. w Chinach i Persji. Tzw. kozioł stanowił specjalną podstawę, podtrzymującą słup (sztembr) stanowiący pionową oś, wokół której obracano całą konstrukcję wiatraka wraz z mechanizmem po to aby jego śmigła zwane też skrzydłami mogły przyjąć odpowiednie położenie w stosunku do napędzającego je wiatru. Zamiast drewnianego kozła, zwłaszcza od XIX w., stosowano też bardziej wytrzymałe konstrukcje murowane z cegły lub kamienia a później i betonu. Do obracania wiatraka służył drąg drewniany dł. 8-9 m (tzw. łogon lub dyszel) przytwierdzony jednym końcem do belek izbicowych wewnątrz wiatraka drugim oparty na odpowiedniej podpórce. Na jego zewnętrznym końcu znajdował się łańcuch przyczepiony do kołowrotu. Kiedy łogon zbliżał się do kołowrotu, przerywano nastawianie, odwijano łańcuch i przenoszono kołowrót na wcześniej przygotowane stanowiska, mogące utrzymać kołowrót w miejscu podczas pracy. Czasami zamiast kołowrotu używano koni. Skrzydła napędzane siłą wiatru najczęściej poruszały urządzenia do przemiału zbóż na mąkę. Regulację prędkości obrotowej uzyskiwano zdejmując (aby zmniejszyć prędkość) lub dokładając (aby zwiększyć prędkość) na skrzydłach klepki. Koźlak był w stanie w ciągu 120 do 150 wietrznych dni roku zemleć od 60 do 90 ton ziarna.

Cały budynek zbudowany był z drewna, a z zewnątrz najczęściej pokrywany gontem. Wiatrak kozłowy posiadał trzy kondygnacje – dolna była zajęta przez stabilizującą konstrukcję kozła, dwie wyższe były przeznaczone do produkcji mąki (górna zawierała kamienie młyńskie). Gontowe ściany początkowo nie sięgały prawie do samej ziemi (ze względu na koszt i ciężar) i odsłaniały widoczny z daleka kozioł. Zapewne dał on początek bajkom o "chatce na kurzej łapce". W opowieściach być może chodziło o zniechęcenie dzieci od zbliżania się do wiatraka. Jego skrzydła były przyczyną wielu śmiertelnych wypadków.

Koźlaki pojawiły się na ziemiach polskich już w XIV w. (najwcześniej w Wielkopolsce i Kujawach). W wieku XV stały się w Polsce szeroko stosowane, do XX w. były w użyciu praktycznym bez większych zmian konstrukcyjnych. Obecnie najwięcej jest ich w okolicach Leszna.

Miejscowości, w których można obejrzeć koźlaki to m.in. Leszno - 2 koźlaki, Brodnia, Bieżyń (zniszczony), Jerka, Lednogóra, Leśniów Wielki, Osieczna 3 koźlaki, Rydzyna, Śmigiel - 2 koźlaki, Dąbcze, Świerczyna, Pawłowice (pozostałość), Święciechowa, Wilkowice (zniszczony), Bukówiec Górny, Tykocin, Chróścina, Mierzyn (powiat policki) koło Szczecina.

Zniszczony wiatrak w Krzywiniu, dobrze widoczny kozioł.

[edytuj] Zobacz też

• wiatrak holenderski
• paltrak

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Koźlak (wiatrak)

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Opis budowy i działania