Kras (geologia)
Z Wikipedii
Kras (procesy krasowe, krasowienie) – procesy rozpuszczania skał przez wody powierzchniowe i podziemne, jeden z rodzajów wietrzenia chemicznego. Krasowieniu podlegają skały krasowiejące: przede wszystkim wapienie, a także dolomity, margle, gips, anhydryt, halityt, (potocznie sól kamienna).
Mianem krasu określa się również formy powierzchni Ziemi powstałe w wyniku powyższych procesów, a także obszar, na jakim te procesy i formy występują. Szczegółowo zjawiskiem krasu zajmuje się krasologia. Nazwa pochodzi od płaskowyżu Kras w Słowenii, gdzie występują klasyczne przykłady tego zjawiska.
Ze względu na znaczne różnice w sposobie i efektach krasowienia skał węglanowych (rozpuszczanie poprzez reakcje chemiczne przy współudziale CO2) i skał solnych (rozpuszczanie fizyczne przez wodę), wydzielić można, znacznie się różniące, kras węglanowy i kras solny.
Spis treści |
[edytuj] Kras węglanowy
[edytuj] Reakcja krasowienia węglanowego
Krasowienie węglanowe następuje tylko w wypadku występowania CO2, również istotne są dla niego warunki temperaturowe (umiarkowana lub niska temperatura, względnie wyższa temperatura przy bardzo dużej zawartości CO2) i ciśnieniowe (w jaskiniach). Woda nasycona dwutlenkiem węgla (pochodzącym z atmosfery oraz z gnijących szczątków organicznych) wsiąka w ziemię łącząc się ze znajdującym się tam węglanem wapnia (CaCO3). W wyniku reakcji tworzy się wodorosól - wodorowęglan wapnia Ca(HCO3)2. Kluczowe znaczenie ma fakt, że sam węglan wapnia jest bardzo słabo rozpuszczalny w czystej wodzie, natomiast wodorowęglan lepiej, może więc migrować, jednocześnie występuje tu skomplikowana równowaga cieczowo-gazowa. Następnie woda wraz z rozpuszczoną solą przepływa do jaskini, gdzie w wyniku odwrotnej reakcji wytrąca się węglan wapnia tworząc nacieki (podczas wpływania do jaskini wąskimi przewodami następuje wzrost ciśnienia CO2, więc więcej się go rozpuszcza w wodzie, czyli roztwór ten ma lepsze właściwości rozpuszczania skały; po rozszerzeniu przewodu w jaskini następuje spadek ciśnienia gazu, w wyniku przesunięcia równowagi wykrystalizowuje nadmiar węglanu wapnia).
CaCO3 + H2O + CO2 → Ca(HCO3)2
Ca(HCO3)2 → CaCO3↓ + H2O + CO2
Proces rozpuszczania przebiega dosyć szybko. Tempo to możemy określić licząc ilość wapieni rozpuszczonych w jednostce czasu. Intensywność rozpuszczania zależy od:
- klimatu, ilości opadów (zachodzi szybciej w klimacie wilgotnym)
- zawartości dwutlenku węgla w wodzie
- wysokości n.p.m. (na wysoko położonych obszarach woda krąży dłużej, więc intensywniej rozpuszcza skały)
- ukształtowania powierzchni (im bardziej płaski obszar, tym więcej wody wsiąka w głąb).
Rozpuszczanie węglanu wapnia może następować również w wyniku działania kwasów (np. kwasów organicznych z rozkładającej się ściółki glebowej, rzadziej kwaśnych wód pochodzenia podziemnego), lecz wówczas na ogół nie nastąpi rekrystalizacja węglanu wapnia z roztworu, powstanie kras negatywny lub skały węglanowe zostaną zerodowane do końca; takie przypadki są jednak rzadkie i na ogół ograniczają się do cienkiej warstwy podglebowej (tym bardziej, że na wapieniach występują na ogół gleby zasadowe, a nie kwaśne).
[edytuj] Formy krasu węglanowego
Formy powierzchniowe:
- rynienki, żłobki i żebra – powstają na skutek działania płynącej wody opadowej
- lej krasowy – płytkie, okrągłe lub eliptyczne zagłębienie, o średnicy do kilkuset m
- uwał – zagłębienie bezodpływowe powstałe z połączenia kilku lejów krasowych
- polje (polja) – rozległa kotlina, o powierzchni do kilkuset km², powstała przez połączenie wielu uwałów i lejów krasowych
- mogoty i humy – ostańce sterczące na poljach
- ponor – miejsce, gdzie wody strumieni, potoków czy rzek wpływają pod powierzchnię terenu
- wywierzysko – źródło krasowe, miejsce w którym wody podziemne wypływają na powierzchnię
- doliny krasowe.
Formy podziemne:
- jaskinia krasowa
- studnia krasowa – korytarz jaskiniowy o rozwinięciu pionowym, gdy poznawany był od dołu nazywany jest kominem jaskiniowym
- podziemne jeziora.
Wewnątrz jaskiń występują formy naciekowe: stalaktyty, stalagmity, stalagnaty, draperie naciekowe, perły jaskiniowe i inne.
[edytuj] Występowanie krasu węglanowego
Około 7 proc. kontynentów zajmują skały krasowiejące. Kras węglanowy obecny jest, w mniejszym lub większym stopniu, prawie wszędzie, gdzie występują skały węglanowe. Obszarem występowania najbardziej typowych zjawisk krasowych są Góry Dynarskie i płaskowyż Kras (m.in. ze słynnymi jaskiniami: Postojną i Škocjańską). W Europie kras występuje również m.in. na obszarze Irlandii (Park Narodowy Burren), Słowacji (tzw. Słowacki Kras), Moraw (tzw. Morawski Kras). Na świecie jest obecny m.in. na Bliskim Wschodzie (góry Antyliban), w Ameryce Północnej (np. płaskowyże Ozark i Cumberland, Jaskinia Mamucia, Park Narodowy Nahanni), w Chinach, na Półwyspie Indochińskim, Borneo i na Nowej Zelandii.
W Polsce formy krasowe można zaobserwować głównie na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej i w Tatrach Zachodnich, a w mniejszym stopniu również w Pieninach (Pieniński Pas Skałkowy), Górach Świętokrzyskich i Sudetach (Masyw Śnieżnika z Jaskinią Niedźwiedzią, wapienie wojcieszowskie i in.).
[edytuj] Kras solny
Halityt (sól kamienna) jest bardzo dobrze rozpuszczalny w wodzie, dlatego nie występuje praktycznie kras powierzchniowy w tych skałach. W przeszłości geologicznej większość masywów solnych została zupełnie wyerodowana, wpływając na zasolenie oceanów (i niektórych bezodpływowych jezior śródlądowych). Pewne formy krasu halitytowego można spotkać pod ziemią, w złożach soli kamiennych i potasowych; występują tam dlatego, że obieg wód jest ograniczony i nie dochodzi do istotnego wyniesienia substancji skalnej poza obszar złoża.
[edytuj] Kras gipsowy
Gips i anhydryt są umiarkowanie rozpuszczalne w wodzie. Formy różnie wykształconego krasu powierzchniowego można spotkać w różnych częściach świata, m.in. w Polsce na Ponidziu.
[edytuj] Kras Kredy PiszÄ…cej
Zjawiska krasowe zachodzące w miękkich górnokredywych skałach. O odmiennej charakterystyce. W Polsce występują głównie na Lubelszczyźnie.
[edytuj] Zobacz też
| Pierwsi olimpijczycy w drodze do Pekinu |
|
Pierwsza grupa polskich olimpijczyków oraz trenerów jest już w drodze do Pekinu. W sobotę o godz. 14.40 z lotniska im. Fryderyka Szopena w Warszawie wystartował Boening 767 300 PLL LOT. Podróż potrwa dziesięć i pół godziny.
|
| Transferowy rekord Manchesteru United |
|
Manchester United osiągnął porozumienie ze sportową firmą inwestycyjną MSI w sprawie transferu definitywnego Carlosa Teveza - poinformowały brytyjskie media.
|
| Napastnik Odry rozwiązał kontrakt z klubem |
|
25-letni piłkarz Jakub Biskup rozwiązał w sobotę kontrakt z zespołem Odry Wodzisław, w barwach którego od 2006 roku rozegrał 44 mecze.
|
| Dwa zwycięstwa Legii, Grzelak w formie |
|
Legia Warszawa pokonała w meczach sparingowych kolegów z Młodej Ekstraklasy 3:1 oraz pierwszoligowy Dolcan Ząbki 2:0. Spotkania zostały rozegrane z powodu przesunięcia o tydzień startu piłkarskiej Ekstraklasy.
|
| Polskie sztangistki szlifujÄ… formÄ™ |
|
Aleksandra Klejnowska - Krzywańska, Dominika Misterska-Zasowska, Marzena Karpińska i Marietta Gotfryd. Tak wygląda skład reprezentacji kobiet w podnoszeniu ciężarów na Igrzyska Olimpijskie w Pekinie.
|