Z Wikipedii

Lisowczyk – obraz Juliusza Kossaka z ok. 1860-65 (kopia z Rembrandta)

"Lisowczycy przed gospodą" – Józef Brandt

Lisowczycy (początkowa nazwa Straceńcy, również chorągiew elearska) – to oddział lekkiej jazdy polskiej sformowany w 1615 roku, pierwotnie jako konfederacja żołnierska pod wodzą pułkownika Aleksandra Józefa Lisowskiego.

[edytuj] Historia

Dwutysięczny oddział lisowczyków brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej 1609-1618. Od 1615 dowodzeni przez pułkownika Stanisława Czaplińskiego, przeprowadzili szereg operacji zaczepnych na terytorium Rosji, rozbijając w grudniu 1617 pod Kaługą wojska rosyjskie kniazia Dymitra Pożarskiego.

Lisowczycy specjalizowali się w zagonach na terytorium wroga, walczyli bez taborów, zaopatrując się w terenie, na którym operowali. Cieszyli się wielką sławą w Europie jako niezrównana w szybkości jazda (pokonywali dziennie 150 km). Wyróżniali się umiejętnościami i dzielnością, ale także okrucieństwem i zamiłowaniem do rabunku, który niejako został zapisany w zasadach działania tej formacji. Mieli zwyczaj zabijać każdego napotkanego przechodnia, by nie pozostawiać żadnych świadków.

Celem utworzenia oddziałów było odciążenie skarbu Rzeczypospolitej od obowiązku wypłacania im żołdu. Dlatego Lisowczyków werbowano, zapewniając im swobodę zagarniania łupów wojennych, które były ich jedynym wynagrodzeniem za służbę.

Lisowczycy, podobnie jak jazda zaciągu narodowego, dzielili się na towarzyszy, pocztowych (czyli pacholików) oraz czeladź (ciurów). Pułk lisowczyków dzielił się na chorągwie z czego dwie, czarna i czerwona podlegała bezpośrednio pułkownikowi. Nie wiemy co widniało na ich sztandarach. Nosili pełniące funkcję miękkiej zbroi pikowane żupany, baczmagi (skórzane buty), czapki typu kołpak i charakterystyczne dla nich obcisłe spodnie. Nie używali zbroi; tylko niektórzy nosili zdobyczne kałkany, misiurki czy kolety. Ich bronią zaczepną były: pistolety, bandolety lub karabiny, łuki refleksyjne, szable i ewentualnie krótkie piki lub rohatyny. Oficerowie używali nadziaków bądź [[Czekan (broń) |czekanów]] i niekiedy koncerzy lub pałaszy troczonych przy siodle zazwyczaj pod lewym kolanem. Lisowczycy odznaczyli się w trakcie kampanii moskiewskiej w 1610 roku oraz w walkach przeciwko Turkom w latach 1620-1621. Najdalszy zasięg ich działań obejmował tereny od Renu po Morze Białe.

Ich łupieżczość spowodowała m.in. obłożenie tej formacji klątwą (która jednak po pewnym czasie została zdjęta).

Lisowczycy, Strzelanie z łuku, Józef Brandt, 1885

Od roku 1619, stacjonujący w okolicach Kowna lisowczycy, oddani zostali przez króla Zygmunta III do dyspozycji Ferdynanda II. Lisowczycy pod dowództwem Walentego Rogowskiego walczyli w wojnie trzydziestoletniej w Siedmiogrodzie przeciwko Jerzemu Rakoczemu, którego pokonali w bitwie pod Humiennem. Część pułku z pułkownikiem Rogowskim postanowiła wrócić do Polski (zatrzymali się na Słowacji dając się we znaki mieszkańcom), pozostali towarzysze pod wodzą Jarosza Kleczkowskiego zdecydowali się na przejście na służbę cesarską, w której pozostali przez kilka następnych lat. Po śmierci Kleczkowskiego 4 marca 1620 roku pod Krems, pułkownikiem Lisowczyków został Stanisław Rusinowski, pod którego rozkazami walczyli w bitwie pod Białą Górą 8 listopada 1620 roku, w której zdobyli 20 chorągwi pułkowych. 7 maja 1621 cesarz wypłacił zaległy żołd i zwolnił od służby uciążliwych z powodu grabieży lisowczyków. Dowodem tego jest choćby fakt, że aż do czasów wojen napoleońskich w Niemczech matki straszyły swe dzieci Polskimi kozakami. Część towarzyszy przeszła na służbę księcia bawarskiego Maksymiliana, inni wrócili do Polski. Podczas wojny ze Szwecją w latach 1626-1629 walczyli na terenie Prus Królewskich.

Po powrocie do kraju dali się we znaki ludności cywilnej. Splądrowali i puścili z dymem Radomsko. Zostali potępieni w uchwałach sejmowych i rozwiązani około 1635 roku.

Wspomnienia z wypraw Lisowczyków spisał ich kapelan Wojciech Dembołęcki w Przewagach elearów polskich, co ich niegdy Lisowczykami zwano (1619-1623).

Historia powstania i działalności lisowczyków znajduje się również w trzytomowej powieści historycznej autorstwa Kazimierza Korkozowicza o tytule Jeźdźcy Apokalipsy.

[edytuj] Dowódcy lisowczyków;

Kolejnymi dowódcami lisowczyków byli:

• Aleksander Józef Lisowski (1616),
• Stanisław Czapliński (pułkownik),
• Walenty Rogowski (od roku 1618),
• Jarosz Hieronim Kleczkowski h. Cholewa (od roku 1620),
• Stanisław Rusinowski ( od 4 marca 1620 - 1621),
• Władysław Stroynowski (od roku 1622),
• Paweł Noskowski (w roku 1624 )
• Jan Gromadzki (w roku 1624).

[edytuj] Zobacz też

• wojna podjazdowa
• zagon wojska

[edytuj] Bibliografia

• Korkozowicz Kazimierz – Jeźdźcy Apokalipsy t.1-3. Wydawnictwo MON, Warszawa 1990, t.1 (s.252) t.2 (s.240) t.3 (s.232)
• Królikowski Bohdan – Szable nie rdzewiały. Wydawnictwo MON, Warszawa 1983, stron 320
• "Aleksander Lisowski" [w:] Szymon Starowolski, Wojownicy sarmaccy., s. 270-274, Wyd. MON, Warszawa 1978. (wyd. I)
• Ossendowski Ferdynand Antoni – Lisowczycy. Powieść historyczna. Wydawnictwo Libra, wyd. I powojenne, Warszawa 1990, stron 216
• Sujkowski Bogusław – Lisowczycy. Powieść historyczna z XVII w. Wydawnictwo Łódzkie, wyd. III, Łódź 1988, stron 318
• Henryk Wisner – Lisowczycy., Dom Wydawniczy BELLONA, Warszawa 2004. (wyd. II, poprawione i uzupełnione)

[edytuj] Linki zewnętrzne

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Lisowczycy

• Strona o Lisowczykach

p • d • e

Wojsko I Rzeczypospolitej

autorament * chorągwie kopijnicze, strzelcze, tatarskie, wołoskie * hajducy * husaria * Kawaleria Narodowa * konfederacja barska 1768-72, targowicka 1792-93 * konfederacja żołnierska * korpus posiłkowy H.A. Lubomirskiego * Kozacy rejestrowi * Kozacy zaporoscy * Lisowczycy * oberszter * piechota dymowa, łanowa, wybraniecka * pospolite ruszenie * rejestr kozacki * Semeni * OdB w 1626 * OdB w 1633 * OdB w 1683 * OdB w 1792 * wojsko komputowe, kwarciane, ordynackie, zaciężne * Wojsko Kurlandii i Semigalii

Armia koronna * hetman wielki koronny * hetman polny koronny * Komisja Wojskowa Koronna * Korpus Inżynierów Koronnych Dywizje w XVII w.: J.S. Lubomirskiego * S.R. Potockiego Dywizje w XVIII w.: 1 * 2 * 3 * 4 * Kijowsko-Bracławska * Małopolska * Nadnarwiańska * Wielkopolska * Wołyńsko-Podolska Brygady Kawalerii Nar.: 1 * 2 * 3 * 4 * 5 * 6 * 7 * 8

Armia litewska * hetman wielki litewski * hetman polny litewski * Komisja Wojskowa Wlk. Ks. Lit. * Korpus Inżynierów Wlk. Ks. Lit. * Petyhorcy Dywizje w XVIII w.: 1 * 2 Brygady Kawalerii Nar.: 1 (Husarska, Kowieńska) * 2 (Petyhorska, Pińska) * 3

Insurekcja kościuszkowska: Najwyższy Naczelnik * insurekcja warszawska, wileńska, wielkopolska Dywizje: Najwyższego Naczelnika * J. Zajączka * S. Mokronowskiego * K. Sierakowskiego * Nadnarwiańska * A. Ponińskiego * J. H. Dąbrowskiego * Główna Litewska * F. Sapiehy * R. Giedroycia