Z Wikipedii

Ten artykuł wymaga dopracowania zgodnie z zaleceniami edycyjnymi. Po wyeliminowaniu wskazanych powyżej niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu.

[edytuj] Podział literatury tureckiej wg kryterium

• ogólnego:
  • Literatura przed przyjęciem islamu
  • Literatura po przyjęciu islamu
  • Klasyczna – dworska
  • Zakonna – religijna
  • Ludowa
  • Współczesna

• pisma:
  • Alfabet arabski
  • Alfabet turecki
  • Alfabet runiczny
  • Alfabet ujgurski
  • Alfabet manichejski

• rodzaju:
  • Literatura piękna
  • Literatura naukowa
  • Historiografia
  • Literatura geograficzna

• czynników geograficznych:
  • Literatura Azji Środkowej
  • Literatura półwyspu Anatolijskiego

[edytuj] Periodyzacja literatury anatolijskiej

1. Staroanatolijska
   1. Turecka staroanatolijska
   2. Osmańska:
      1. Klasyczny okres 1453 -1600
      2. Poklasyczny okres 1600-1859
2. Literatura wieku XVIII
3. Literatura wieku XIX
4. Literatura okresu reform
5. Literatura współczesna nowożytna

[edytuj] Literatura przed przyjęciem islamu

Najstarsze pisane zabytki ludów tureckich pochodzą z VII w.n.e. Posługiwano się wówczas pismem runicznym rytym lub kutym na płytkach kamiennych, kamieniach, rzadziej na przedmiotach metalowych (misy , czarki, kubki itp.). Zabytki literackie spisane w runach obejmują prozę i poezję, a ich treść stanowią epitafia, mowy i hymny pochwalne, lamenty, ważniejsze wydarzenia z dziejów plemion i bohaterskie czyny jego wodzów. Wiele inskrybowanych płyt, kamieni i przedmiotów znaleziono nad rzekami Ochron i Jenisej, stąd zwane są one zwykle zabytkami orchowskimi lub jenisejskimi. Najbardziej znanymi zabytkami orchowskimi są tablice sporządzone dla władców państwa Turków Orchońskich Kul Tegina (zm. 731r.) i jego brata Bilge Chana (zm. 734r.) oraz Tonjukuka (napis sporządzony 712-716 r.) Napis na cześć Kul Tegina jest dwujęzyczny, turecko–chiński.

• Zabytki urgujskie
  • teksty urgujsko- manichejskie (elementy buddyzmu i machizmu) przykład - modlitwa "Chmastuarif" – wyznanie grzechu, zapisana w j. urgujskim
  • hymny manichejskie
  • teksty urgujsko–buddyjskie – wyznanie grzechu, teksty magiczne, najsłynniejsza sutra „Złotego blasku”
  • teksty urgujsko–nestoriańskie
  • bajki i opowiadania ludowe (np. o sroce i czarodziejskich darach).

[edytuj] Literatura po przyjęciu islamu

• Mahmud ibn z Każgodu , XIII w., znał j. arabski, perski i turecki; podróże naukowe; dzieła:
  • Dywan j. tureckich
  • Kompendium dialektów tureckich
  • Zestaw leksyki dialektów j. tureckiego
  • Szkicowe omówienie i rozmieszczenie j. tureckiego
  • Informacje z zakresu fonetyki historycznej i gramatyki tychże języków
  • Materiał dotyczący dziejów, geografii i gramatyki, etnografii
  • Najstarsza turecka mapa świata

Literatura Karachanidzka
Jej przykładem jest poemat „Mądrość przynosząca szczęście" z XII w. w j.urgujsko-karuckim. W 1069 roku powstaje najstarszy zabytek piśmiennictwa perskiego, autorstwa Jausufa Chasa Madziba. Utwór jest poematem dydaktycznym i obejmuje 6502 wierszy podzielonych na 72 rozdziały. Do naszych czasów zachowały się 3 rękopisy.

Literatura kipczacko – chorezyjska
Z XIV w. pochodzi "Historia Proroków", "Historia Rabguzjego". Składa się ona z: krótkiego wstępu, rozdziału poświęconego stworzeniu świata, opowiadań o prorokach związanych z muzułmańską tradycją oraz zakończenia.

Literatura kipczacka
Przykładem może być Codex Camavicus z XIV w. w j. kipczackim - zachowała się kopia z tamtego okresu. Treść wiąże się z działalnością kościoła, gramatyką i tekstami religijnymi.

[edytuj] Literatura mistyczna

Na terenie Anatolii literatura mistyczna istniała od XIII do XX w.. Literatura mistyczna przekazywała więcej treści, głębi, bardziej dotyczyła życia codziennego.

• Aszyk – wędrowny mistyk, wypił cudowny napój
• Achmed Yerevi – w XII w. pierwszy mistyk z Azji Środkowej

• sufizm – ruch w islamie, którego nazwa pochodzi od słowa suff - wełna; symbol pokoju, poświęcenie spraw mniej ważnych;
• asceza duchowa – kto poznał sam siebie, poznał Boga;
• Sama Dikr – wspomnienie imienia Boga.

[edytuj] Bractwa religijne

Pierwsze bractwo sufickie tworzyli rzemieślnicy. Początkowo uznawane za herezje, później zaczęło przyciągać tłumy. Każde bractwo posiadało własny strój i barwę. Bractwo normowała hierarchia.

• Bractwo MEVLEVICI – bractwo tańczących derwiszów.

Przedstawiciel: Sułtan Veled - w 1284 objął kierownictwo nad zakonem, rozbudował go.
”Księga początku”. „Ksiega Luthi„ - 162 wiersze tureckie. ”Dywan” – gazele tureckie. Charakterystyczne są powtórzenia wersów lub ich części.

• Bractwo BABAI – wywodzi się z Azji Środkowej, powstania o charakterze religijno - pokojowym.

Przedstawiciel: Yunus Emre- ur. ok.1240 – zm. 1320,
„Księga dobrych rad”, „Dywany”- wiersze pisane aruzem, gazele; „Hymny”- rytmika sylabiczna; „Traktaty” Element filozoficzne-etyczno – mistyczne rozumienie świata Element narodowy – język, rytmika, forma, styl Przyczyny popularności poety – twórczość była przejrzysta i dźwięczna, obrazy wzięte z życia, głębia. Tematyka: życie i śmierć, ukochanie wszystkiego, kult człowieczeństwa, codzienne życiowe zawody i rozgoryczenia.

• Bractwo HURUFIZM - kierunek suficzny powstał na bliskim Wschodzie w okolicach Bagdadu. Główne idee – powstanie wszechświata i człowieka stanowi materia, a nie duch. Metafizyczne znaczenie nadawane literom i liczbom. W literach widziano Boga. Istota człowieka jest boska. Zasięg: Azerbejdżan – Persja – Anatolia – Rumelia

Przedstawiciel: Nesimi ur. 1369/70 w pobliżu Bagdadu, ucieka do Anatolii. Poezja liryczna, piękna. Został osadzony w więzieniu. W 1404r. pozbawiony życia (obdarcie ze skóry za ogłoszenie się bogiem).
Suleymal Celebi ur. w II poł. XIV w. - „Mevlud” - narodziny proroka, własne przeżycia autorów, często anonimowy. Dorobiono melodie, śpiewany przy śmierci kogoś bliskiego. Składa się z 6 rozdziałów i 18 cykli. Poemat zaczyna się pochwałą bogu i jego istoty.

[edytuj] Klasyczny okres literatury osmańskiej – 1453-1600

Okres największej świetności – 1453 - zdobycie Konstantynopola
Fuzuli – "Haszysz i wino" („Beng u bade”), okolice Azerbejdżanu

[edytuj] Literatura ludowa

Literatura ludowa – epopeja ustna, liryczna, rzadko zapisywana, pisana ku pokrzepieni serc.

• „Księga Dede Koruta” - epos o początkach ludów tureckich.
• „Ogozname” – epopeja z terenów Anatolii
• „Korglu„– epos o synu ślepca
• „Daniszmendname”, Arif Ali – opowieść historyczna, romans rycerski. Bohaterowie: Melik Daniszmend, Artuhi i Efromija, akcja powieści X/XI w. - okres podboju Azji Mniejszej przez plemiona tureckie. Melik był założycielem dynastii Daniszmendydów, która odegrała ważną rolę w turkizacji Anatolii w XII i XIII w.

Prozą zapisywane były relacje przygód i mniej ważne dialogi, natomiast wierszem przemowy głównych bohaterów oraz wplecione w narrację pieśni. Do gatunków ludowych należą:

• przysłowia – myśl wyrażona jest w formie dwóch paralelnie zbudowanych zdań. Występuje równa lub prawie równa ilość zgłosek, jednakowy rozkład głosek akcentowanych. Rym końcowy gramatyczny. Występuje aliteracja międzywierszowa lub międzywyrazowa.
• zagadki
• facecje – krótkie opowiadania, o charakterze metaforycznym, z puentą na końcu.

[edytuj] Bajki

Do literatury ludowej zaliczamy również bajki - opowiadane prozą, o dominującym elemencie fantastyki.
Typy bajek:

• zwierzęca
• fantastyczna
• realistyczna
• łańcuszkowa

Części składowe bajki:

• tekerleme – prędkie mówienie
• przedstawienie bohaterów
• bajka własciwa
• zakończenie

[edytuj] Teatr ludowy

Teatr ludowy, czyli Karagoz (czarne oko), turecki teatr cieni. Rekwizyty: wycinane szablony z pergaminu lub wielbłądziej skóry, jednoczęściowe lub składające się z kilku segmentów, ekran z batystu lub jedwabiu, od wewnętrznej strony ekranu - lampki oliwne lub świece.

• Czas prezentacji – codziennie w ciągu miesiąca Ramadan, jego celem było rozweselenie, wywołanie śmiechu.
• Tematyka – teatr realistyczny, ściśle związany z życiem państwa Osmańskiego. Teatr cieni jest lustrem, w którym odbija się świat.
• Postacie:
  • Karagys - wesoły, śmieszny przedstawiciel ludu, mówiący prostym językiem
  • Hacivat – dystyngowany i wyniosły, wypowiadał się rymowaną prozą, używał niezrozumiałego słownictwa
  • Żyd – handlarz lub lichwiarz , ubrany w długi czarny płucienny kaftan i kapelusz, postać chytra, złośliwa i przebiegła.
  • Arab - handlarz słodyczy , kawy lub podróżnik, symbol głupoty lub przewrotności
  • ponadto: Europejczyk, Albańczyk, Pers, Ormianin
• Elementy przedstawienia:
  • wprowadzenie
  • prolog
  • dialog
  • sztuka właściwa

[edytuj] Pary sławnych kochanków w literaturze tureckiej

• Mehmed, „Księga miłości„ z XIV w. stanowi przykład zmian, jakie zachodziły w obyczajach w XI w. Postacie utworu: królewska para kochanków, Femulu, Huma- chrześcijanka.

Motyw: bezlitosnego władcy, jabłka, przebieranie i ukrywanie w beczkach, skrzyniach, zakochiwania się na odległość, walka z dzikimi bestiami. Ważnym tematem jest rozłąka, miłość, radość ze spotkania. Symbole: drogie kamienie, drzewa, ptaki, perły, litery alfabetu arabskiego.

• Seyyed Hamza – poeta wszechstronny, pieśni religijne, hymny ku czci proroka. ”Yusuf u Zuleyha”
• Hoca Mesud - „Suheyl u Nevbahar”. Podjął niedokończone dzieło, stworzył poemat o tematyce miłosnej.
• Ahmedi - „Censid u Hursid”. W roku 1403 napisał drugi poemat, tłumaczony z języka perskiego, dodał wstawki, własne przeżycia, ozdobił go.
• Hamdi – „Lala u Macnun”. Treść poematu: miłość młodego araba, rodząca się w szkole, zakochani starają się ją ukryć. Rodzice zabierają córkę ze szkoły i zamykają w domu. Młodzieniec udaje się na pustynię, Lala zostaje wydana za mąż za jakiegoś dowódcę.