Litwa
Z Wikipedii
| Lietuvos Respublika Republika Litewska |
|||||
|
|||||
| Dewiza: (lit.) Vienibė težydi (Jedność niech kwitnie) |
|||||
| Hymn: Tautiška Giesmė (Pieśń narodowa) |
|||||
 |
|||||
| Konstytucja | Konstytucja Litwy | ||||
| Język urzędowy | litewski | ||||
| Język używany | litewski, polski, rosyjski | ||||
| Stolica | Wilno | ||||
| Ustrój polityczny | republika parlamentarna | ||||
| Typ państwa | demokracja | ||||
| Głowa państwa | prezydent Valdas Adamkus | ||||
| Szef rządu | premier Gediminas Kirkilas | ||||
| Powierzchnia • całkowita • wody śródlądowe |
120. na świecie 65 200 km² 1,35% |
||||
| Liczba ludności (2008) • całkowita • gęstość zaludnienia • narodowości |
130. na świecie 3 354 700▼ 52 osób/km² Litwini: 84,6% Polacy: 6,3% Rosjanie: 5,1% |
||||
| PKB (2008) • całkowite • na osobę |
48,132 mld. USD▲ 14 274 USD▲ |
||||
| PKB (PPP) (2008) • całkowite • na osobę |
64,797 mld. USD▲ 19 216 USD▲ |
||||
| Jednostka monetarna | 1 lit = 100 centów (LTL) | ||||
| Niepodległość – ogłoszona – uznana |
od ZSRR 11 marca 1990 6 września 1991 |
||||
| Religia dominująca | katolicyzm | ||||
| Strefa czasowa | UTC +2 – zima UTC +3 – lato |
||||
| Kod ISO 3166 | LT | ||||
| Domena internetowa | .lt | ||||
| Kod samochodowy | LT | ||||
| Kod telefoniczny | +370 | ||||
 |
|||||
| 1 Dane za CIA The World Factbook [9]. Inne źródła podają także powierzchnię 65 303 km² np. Ambasada Republiki Litewskiej w Polsce [10] 2 Dane za Statistikos Departamentas na IV kwartał 2008 roku [11], CIA The World Factbook szacuje liczbę mieszkańców Litwy w lipcu 2008 na ok. 3565 tys. (źródło: CIA), World Gazetteer szacuje liczbę mieszkańców Litwy w 2008 na ok. 3367 tys. (źródło: world-gazetteer) 3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2008 (źródło: IMF) |
|||||
Litwa (lit. Lietuva, Republika Litewska, Lietuvos Respublika) – państwo w Europie Wschodniej[1], jedno z państw nadbałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim) oraz z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą. Jest członkiem Unii Europejskiej oraz NATO.
Spis treści |
[edytuj] Ustrój polityczny
Zobacz więcej w osobnych artykułach: ustrój polityczny Litwy, prezydenci Litwy, premierzy Litwy.Oficjalna nazwa Litwy to Republika Litewska (RL) (lit. Lietuvos Respublika (LR)).
Obowiązuje Konstytucja Republiki Litewskiej która weszła w życie 6 listopada 1992 roku. Zaaprobowana w referendum z 25 października 1992 roku. Litwa jest demokracją semiprezydencką, w której konstytucja gwarantuje trójpodział władz. Władza ustawodawcza spoczywa w rękach jednoizbowego parlamentu (Seimas), władza wykonawcza – prezydenta i rządu, a władzę sądowniczą sprawują niezawisłe sądy (m.in. Sąd Najwyższy, Sąd Konstytucyjny oraz Sąd Apelacyjny).
[edytuj] Parlament
Tak jak w pozostałych krajach nadbałtyckich, parlament jest jednoizbowy. Zasiada w nim 141 posłów wybieranych na 4-letnią kadencję. Wybory do parlamentu odbywają się systemem mieszanym, gdzie każdy obywatel ma 2 głosy: jeden oddaje na kandydata ze swojego okręgu (obowiązuje system większościowy), drugi na kandydata z listy ogólnokrajowej (system proporcjonalny).
- w wyborach parlamentarnych obowiązuje 5-procentowy próg wyborczy oraz frekwencja 25%
- czynne prawo wyborcze od 18 lat
- bierne prawo wyborcze od 25 lat
Litewski Seimas ma dominującą pozycję w systemie politycznym kraju:
- zarządza wybory prezydenta, ale może zdjąć go także z urzędu, niezależnie od opinii Sądu Konstytucyjnego, większością kwalifikowaną 3/5 – taki impeachment miał miejsce w 2004 roku wobec prezydenta Paksasa, którego zastąpił poprzedni prezydent Adamkus (wybrany oczywiście w wyborach)
- ma zapisaną w konstytucji wyłączność ustawodawczą (w przeciwieństwie do Rosji, sąsiada Litwy, gdzie prezydent ma prawo do wydawania dyrektyw z mocą ustaw)
- zatwierdza nowy rząd i przez całą kadencję sprawuje nad nim kontrolę (także nad poszczególnymi ministrami) przez tajne, podwójnie głosowane votum nieufności, votum zaufania przy powołaniu nowego gabinetu lub gdy zmieniła się połowa składu obecnego, stworzenie stanowiska lidera opozycji i powszechną praktykę zapytań poselskich
- powołuje Kontrolerów Państwowych, którzy sprawdzają prawidłowość zarządzania majątkiem państwowym i prawidłowość wykonywania założeń budżetu uwaga brak przedstawienia ustawy budżetowej przez rząd nie jest równoznaczne z jego dymisją jak w Polsce
- głosuje wniosek o zmianę konstytucji (oprócz art.1 i 14 które mogą być zmienione tylko drogą referendum) dwukrotnym głosowaniem 2/3 większości bezwzględnej
- większością 3/5 może pozbawić mandatu deputowanego (w Polsce zniesienie mandatu jest niemożliwe, można jedynie uchylić immunitet)
[edytuj] Prezydent
- Wybierany w wyborach powszechnych, 4-przymiotnikowych na 5-letnią kadencję, którą powtórzyć może tylko raz.
- By zostać prezydentem Litwy trzeba mieć ukończone 40 lat i co najmniej od 3 lat mieszkać na terytorium państwa, będąc jego pełnoprawnym obywatelem. Ten zapis konstytucyjny, podobnie jak kilka innych, ma chronić przed wpływami rosyjskiej (jak i polskiej) mniejszości na politykę.
- Prezydent oprócz wspomnianej wcześniej odpowiedzialności przed Seimas, ma także obowiązek składania corocznego orędzia o stanie państwa
- Zarządza nowe wybory do parlamentu z powodu braku votum zaufania dla rządu, samorozwiązania Seimas
- ma prawo veta wobec ustaw Seimas
- współtworzy politykę zagraniczną Litwy (we współpracy z rządem)
- jest arbitrem
- nadaje odznaczenia
- może wystąpić z wnioskiem o odebranie mandatu posłowi
- kształtuje wizerunek państwa, jest jego reprezentantem
- mianuje premiera, dowódcę wojska, sędziów SK, dyplomatów itd.
- ma prawo łaski
- posiada inicjatywę ustawodawczą
[edytuj] Rząd
Rząd kształtowany jest przez kandydata na premiera wskazanego przez Prezydenta i musi uzyskać votum zaufania Seimas Składa się z premiera i ministrów (nie ma wiceministrów ani wicepremiera)i obraduje na posiedzeniach rządu
- głównym zadaniem rządu jest opracowanie i realizowanie budżetu państwa (co sprawdzają specjalni kontrolerzy)
- ma inicjatywę ustawodawczą
- odpowiada kolegialnie i indywidualnie (ministrowie) przed Seimas
[edytuj] Współczesna scena polityczna
10 października 2004 roku odbyła się pierwsza tura kolejnych wyborów do parlamentu litewskiego (Seimas). Według nieoficjalnych danych w wyborach parlamentarnych w okręgu wielomandatowym (70 miejsc w parlamencie) głosy rozłożyły się następująco:
- Partia Pracy 28,6% (22 miejsca)
- Koalicja A. Brazauskasa i A. Paulauskasa 20,7% (16 miejsc)
- Związek Ojczyzny 14,6% (11 miejsc)
- Koalicja R. Paksasa 11,4% (9 miejsc)
- Związek Liberałów i Centrystów 9,1% (7 miejsc)
- Związek Rolników i Nowej Demokracji 6,6% (5 miejsc)
Akcja Wyborcza Polaków na Litwie uzyskała 3,79% i nie przekroczyła pięcioprocentowego progu wyborczego.
W okręgach jednomandatowych (71 miejsc w parlamencie) w pierwszej turze zostało wyłonionych 5 parlamentarzystów (3 miejsca – Koalicja A. Brazauskasa i A. Paulauskasa, 1 miejsce – Partia Pracy, 1 miejsce – Akcja Wyborcza Polaków na Litwie).
Frekwencja wyborcza wyniosła 46%.
Druga tura, która ostatecznie uformowała parlament litewski (Seimas), odbyła się 24 października 2004 roku.
Podstawy prawne funkcjonowania systemu partyjnego Litwy Sytuacje prawną partii politycznych na Litwie możemy określić jako negatywną, co nie wpływa korzystnie na ich działanie. Jest to spowodowane tym iż zapisy o partiach w ustawach i konstytucji, zawierają w sobie dużo sprzeczności. Funkcjonowanie partii jest szczegółowo regulowane przez szereg ustaw takich jak: ustawa o partiach politycznych i organizacjach politycznych, o finansowaniu partii politycznych, o kontroli finansowania partii politycznych. Partia może zostać utworzona jedynie na podstawie prawa litewskiego. Aby mogła powstać potrzebnych jest co najmniej 400 członków, którzy wybierają przewodniczącego i tworzą program partii. Członkiem partii może zostać jedynie obywatel posiadający prawa wyborcze. Każda partia musi być obowiązkowo zarejestrowana w Ministerstwie Sprawiedliwości. Finansowanie partii litewskich niesie ze sobą dużo sprzeczności. Ustawa o finansowaniu partii politycznych mówi, że partie mogą być finansowane jedynie przez Litwinów, natomiast ustawa o kontroli finansowania stanowi, że osoby litewskiego pochodzenia mogą finansować kampanię. Jednak nigdzie ustawy te nie definiują bycia Litwinem. Podstawowe znaczenie dla działalności partii politycznych na Litwie ma art. 35 Konstytucji Litwy, który mówi że „Obywatelom gwarantuje się prawo do swobodnego zrzeszania się w stowarzyszenia, partie polityczne i zrzeszenia, o ile ich cele i działalność nie są sprzeczne z Konstytucją i innymi ustawami.” Jeżeli działalność jednej z partii jest sprzeczna Ministerstwo Sprawiedliwości może czasowo zawiesić działalność partii. System Partyjny Litwy w ostatnich latach kształtował się jako umiarkowanie wielopartyjny z jedną partia dominującą. Głównymi ugrupowaniami do 2000r. byli na przemian socjaldemokraci i konserwatyści. Po wyborach z 2004r. możemy mówić o układzie umiarkowanie wielopartyjnym z równowagą pomiędzy partiami politycznymi. Wybory te wygrała Partia Pracy uzyskując poparcie 28,6%. Do parlamentu dostały się także takie partie jak: Koalicja Pracując na rzecz Litwy, Unia Ojczyźniana, Koalicja Rolandasa Paksasa, Unia Liberalno-Centrowa, Unia Partii Chłopskiej i Nowej Demokracji. Progu wyborczego wynoszącego 5% nie przekroczyły m.in: Akcja wyborcza Polaków na Litwie, Chrześcijańska Konserwatywna Unia Społeczna.
[edytuj] Przestrzeganie praw i swobód
W raporcie "Freedom in the World 2005", ogłoszonym przez Freedom House, Litwa znalazła się w kategorii państw "Wolne" ze wskaźnikiem 2,0 w 7-stopniowej skali. raport
Wolność prasy i mediów: w raporcie "Freedom of the Press 2004" Litwa znalazła się w kategorii państw "Wolne" na 33 miejscu na 193 (razem z Cyprem i Japonią, tuż przed Francją i Polską) ze wskaźnikiem 18 w 100-stopniowej skali. raport
[edytuj] Podział administracyjny
Zobacz więcej w osobnym artykule: Podział administracyjny Litwy.Terytorium Litwy dzieli się na 10 okręgów (apskritis, l.mn. apskritys) podzielonych na 60 gmin (savivaldybė, l.mn. savivaldybės).
| herb | okręg (apskritis) |
stolica | powierzchnia (w km²) |
populacja |
 |
|
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 |
 |
kłajpedzki | Kłajpeda | 5209 | 386 100 | |
| 2 |
 |
kowieński | Kowno | 8060 | 702 100 | |
| 3 |
 |
mariampolski | Mariampol | 4463 | 188 800 | |
| 4 |
 |
olicki | Olita | 5425 | 188 000 | |
| 5 |
 |
poniewieski | Poniewież | 7881 | 300 300 | |
| 6 |
 |
szawelski | Szawle | 8540 | 370 400 | |
| 7 |
 |
tauroski | Taurogi | 4411 | 134 300 | |
| 8 |
 |
telszański | Telsze | 4350 | 180 000 | |
| 9 |
 |
uciański | Uciana | 7201 | 186 400 | |
| 10 |
 |
wileński | Wilno | 9760 | 850 700 |
[edytuj] Geografia
[edytuj] Położenie
Litwa jest krajem położonym pod względem geograficznym w Europie Środkowej (natomiast przez ONZ jest zaliczana do państw Europy Północnej[2]), na południowo-wschodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego. Na terenie Litwy znajduje się geometryczny środek Europy, umiejscowiony 26 kilometrów na północ od Wilna. Ustalili to naukowcy z Francuskiego Instytutu Geograficznego w 1989 roku. Posiadaniem geograficznego środka Europy na własnym terenie chwalą się też inne państwa europejskie, m.in. Polska.
- Najwyższy punkt: Aukštojo kalnas (Wysoka Góra) 293,84 m n.p.m.
- Najniższy punkt: Morze Bałtyckie 0 m
[edytuj] Granice
[edytuj] Warunki naturalne
Ukształtowanie powierzchni nizinne, o rzeźbie polodowcowej, średnia wysokość 99 m n.p.m., najwyższe wzniesienie Aukštojo kalnas (Wysoka Góra) 293,84 m n.p.m., na Wyżynie Miednickiej. Wybrzeże morskie jest przeważnie niskie i wyrównane, wnętrze kraju zaś nizinne z licznymi formami polodowcowymi. Większa część powierzchni Litwy znalazła się w zasięgu zlodowacenia wałdajskiego. Przeważają równiny moreny dennej, pojeziorno-lodowcowe i sandrowe z wydmami śródlądowymi. W zachodniej części Wysoczyzna Żmudzka (wysokość do 234 m), na południowym-wschodzie (na pograniczu z Białorusią) Pojezierze Litewskie (Wileńskie) rozdzielone dolinami Niemna i jego dopływu Wilii na 3 oddzielne wzniesienia, Sudawskie, Dżukijskie i Auksztockie. Wąski pas pobrzeża nad Zalewem Kurońskim, odgrodzony od Morza Bałtyckiego Mierzeją Kurońską z wielkimi wałami wydm, na południu delta Niemna.
Litwa posiada niewiele własnych bogactw naturalnych – jest zasobna głównie w złoża torfu, żwiru, dolomitu, anhydrytu i bursztynu. Przeważają gleby ubogie darniowo-bielicowe (ok. 1/2 pow. kraju), darniowo-glejowe i bielicowo-bagienne (rędziny 7% i mady 1%). Litwa leży w strefie lasów mieszanych, na ubogich glebach piaszczystych rosną bory sosnowe z sosną zwyczajną, a na glebach żyźniejszych lasy świerkowe ze świerkiem pospolitym z udziałem drzew liściastych lub dąbrowy z dębem szypułkowym, a na południu lasy dębowo-grabowe. Lesistość kraju wynosi 26%, pastwiska zajmują 17% powierzchni. Liczne torfowiska (ponad 6 tys.) zajmują ok. 5% powierzchni kraju, szczególnie rozległe na Wysoczyźnie Żmudzkiej.
[edytuj] Klimat Litwy
Klimat umiarkowany ciepły, przejściowy między morskim nad wybrzeżem bałtyckim i o wzrastających ku wschodowi cechach kontynentalnych, występują charakterystyczne silne wiatry i szybkie zmiany pogody. Średnia temperatura w styczniu od –7°C na wschodzie do 0°C na wybrzeżu, w lipcu ok. 17-18°C. Najniższą temperaturę: –42,9°C, odnotowano 1 lutego 1956 w mieście Utena[8], najwyższą: 37,5°C, odnotowano 30 lipca 1994 roku w miejscowości Jeziorosy[8]. Opady głównie latem, średnio roczne wynoszą ok. 600-800 mm i więcej, szczególnie w zachodniej części Wysoczyzny Żmudzkiej.
[edytuj] Rekordy temperatur
|
Rekordy temperatur w poszczególnych miesiącach (°C)[9]
|
||||||||||||
|
Miesiąc
|
Sty
|
Lut
|
Mar
|
Kwi
|
Maj
|
Cze
|
Lip
|
Sie
|
Wrz
|
Paź
|
Lis
|
Gru
|
|
Najwyższe temp.
|
+12,6
|
+16,5
|
+21,8
|
+28,8
|
+34
|
+35
|
+37,5
|
+36
|
+32
|
+26
|
+18
|
+15,6
|
|
Najniższe temp.
|
-40,5
|
-42,9
|
-37,5
|
-23,0
|
-6,8
|
-2,8
|
+0,9
|
-2,9
|
-6,3
|
-19,5
|
-23
|
-34
|
[edytuj] Rzeki i jeziora
Rozwinięta gęsta sieć rzek (na 1 km² przypada 0,4 km rzeki) typu równinnego, wolno płynące, meandrujące o szerokich dolinach. Zasilane są przede wszystkim wodami ze stopionych śniegów, co jest przyczyną gwałtownego wzbierania stanów wód na wiosnę i występowaniem licznych powodzi. Największe rzeki to: Niemen – o długości całkowitej 937 km, natomiast w granicach Litwy 469 km, którego dorzecze zajmuje prawie 70% powierzchni terytorium Litwy – wraz z dopływami: Wilią, Niewiażą, Dubisą oraz górny bieg Windawy. Najdłuższą rzeką płynącą w całości na terytorium Litwy jest rzeka Święta, o długości 246 km. Na Litwie znajduje się łącznie ok. 6 tys.[10] jezior, które zajmują ok. 914 km²[10], czyli 1,4% powierzchni kraju. Najwięcej jezior znajduje się na Nizinie Wilejsko-Żejmiańskiej, głównie pochodzenia polodowcowego. Największe jezioro to Dryświaty (Drukšiai) (przy granicy z Białorusią), najgłębsze Tauragnas (maksymalna głębokość 60,5 m), najdłuższe (typu rynnowego) to Asveja o długości 30 km.
[edytuj] Najdłuższe rzeki na Litwie
Według FAO[11] na Litwie są 733 rzeki liczące ponad 10 km długości, które zajmują łącznie 32 601 ha (326,01 km²).[12]
| nazwa polska | nazwa litewska | długość całkowita, w km[3] | na obszarze Litwy, w km[3] | powierzchnia dorzecza, w km² |
|---|---|---|---|---|
| Niemen | Nemunas | 937 | 475 | 98 200 |
| Wilia | Neris | 510 | 234 | 25 100 |
| Windawa | Venta | 346 | 161 | 11 800 |
| Szeszupa | Šešupė | 298 | 209 | 6 100 |
| Musza-Lelupa | Mūša-Lielupė | 284 | 146 | 5 300 |
| Święta | Šventoji | 246 | 246 | 6 900 |
| Niewiaża | Nevėžis | 209 | 209 | 6 100 |
| Mereczanka | Merkys | 203 | 190 | 4 400 |
| Minia | Minija | 202 | 202 | 3 000 |
| a Od źródeł Muszy do ujścia Lelupy b Powierzchnia tylko dla samej rzeki Muszy c Najdłuższa rzeka płynąca w całości na terytorium Litwy |
||||
[edytuj] Największe jeziora na Litwie
Według Statistikos Departamentas na Litwie jest 2830 jezior o powierzchni większej niż 0,5 ha, jeziora w sumie zajmują powierzchnię 880 km².[3] Według FAO[11] na Litwie jest 2827 jezior o łącznej powierzchni 87 359 ha (873,59 km²) z czego 1589 jest większych od 0,5 ha, zajmujących łącznie 24 434 ha (244,34 km²).[12]
| nazwa polska | nazwa litewska | powierzchnia, w hektarach[3] | głębokość, w metrach[3] |
|---|---|---|---|
| Dryświaty | Drūkšiai | 4479,0 | 33,3 |
| Dzisna | Dysnai | 2439,4 | 6,0 |
| Duś | Dusia | 2334,2 | 31.7 |
| Sartai | Sartai | 1331,6 | 22,0 |
| Luodis | Luodis | 1320,0 | 16,5 |
| Metelys | Metelys | 1292,0 | 15,0 |
| Platelių | Platelių | 1209,6 | 46,6 |
| Avilys | Avilys | 1209,0 | 13,5 |
| Rekyvos | Rėkyvos | 1150,9 | 7,0 |
| Alausas | Ãlaušas | 1054,0 | 42,0 |
[edytuj] Obszary chronione
Zobacz więcej w osobnym artykule: Parki narodowe na Litwie.Na Litwie jest 5 parków narodowych – Aukštaitijski, Dzukijski, Žemaitijski, Trocki oraz Mierzeja Kurońska, a także 30 rezerwatów przyrody (parków regionalnych, m.in. łabędzie pod ochroną na jeziorze Žuvintas).
Litewski Park Narodowy Aukštaitija, założony został w 1974 roku, jego powierzchnia wynosi ok. 30 tys. ha, ponad 60% obszaru parku zajmują lasy.
Obszary chronione na Litwie zajmują 11,5% powierzchni kraju. Działalność rekreacyjna i gospodarcza na obszarach chronionych jest regulowana. Na Litwie pod ochroną jest 386 zabytków przyrody (drzewa, źródła, kamienie itp.)
[edytuj] Krainy geograficzne
- Nizina Środkowolitewska
- Nizina Nadmorska
- Pojezierze Żmudzkie
- Pojezierze Wileńskie
[edytuj] Demografia Litwy
 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Zmiana liczby ludności Litwy w latach 1991-2003 (w tysiącach) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1996 | 3601,6 | 2002 | 3469,1 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1997 | 3575,1 | 2003 | 3454,2 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1998 | 3549,3 | 2004 | 3435,6 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1999 | 3524,2 | 2005 | 3414,3 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2000 | 3499,5 | 2006 | 3394,1 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2001 | 3481,3 | 2007 | 3375,5 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Liczba ludności Litwy w latach 1996-2006 (w tysiącach)[13] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Według ostatniego spisu powszechnego, przeprowadzonego w 2001 roku, Litwa liczyła 3 483 972 mieszkańców, z czego mężczyzn 1 629 148 (46,76%) a kobiet 1 854 824 (53,24%), stopień urbanizacji społeczeństwa wynosił 66,94%. W czasie wcześniejszego spisu powszechnego, przeprowadzonego w 1989 roku, liczbę mieszkańców oszacowano na 3 674 800. Litewski Departament Statystyki (Departamentas Statistikos) szacuje liczbę mieszkańców w pierwszym kwartale 2007 roku na 3 384 800. Odnotowywany ujemny przyrost naturalny, i w związku z tym systematyczny spadek liczby ludności, począwszy od 1991 roku, jest spowodowany przede wszystkim zmniejszaniem się liczby urodzeń, a w ostatnim czasie – po przystąpieniu Litwy do Unii Europejskiej w 2004 roku – także masową emigracją zarobkową. I tak w 1990 roku odnotowano 56 868 żywych urodzeń i 39 760 zgonów, natomiast w 2001 roku już tylko 31 546 żywych urodzeń i 40 399 zgonów.
[edytuj] Narodowości i grupy etniczne
Litwa jest najbardziej jednolitym narodowościowo państwem spośród wszystkich państw bałtyckich, największą grupą etniczną są Litwini (2864 tys.[15] osób), którzy stanowią 84,6% ogółu mieszkańców. Znaczące mniejszości narodowe to Polacy liczący ok. 212,1 tys.[15] osób (6,3%) i Rosjanie liczący 173,3 tys.[15] osób (5,1%).
Polacy są największą mniejszością narodową, skupioną przede wszystkim na Wileńszczyźnie, w południowo-wschodniej części Litwy (Polacy na Litwie). Rosjanie są skoncentrowani głównie w dwóch miastach, gdzie stanowią znaczące mniejszości, w Wilnie (14%) i w Kłajpedzie (28%).
Według spisu powszechnego z 2001 roku społeczeństwo państwa litewskiego składało się z następujących narodowości i grup etnicznych:
Litwini: 2 907 293 (83,45%)
Polacy: 234 989 (6,74%)
Rosjanie: 219 789 (6,31%)
Białorusini: 42 866 (1,23%)
Ukraińcy: 22 488 (0,65%)
Żydzi: 4007 (0,12%)
Niemcy: 3243 (0,09%)
Tatarzy: 3235 (0,09%)
Łotysze: 2955 (0,08%)
Romowie: 2571 (0,07%)
Ormianie: 1477 (0,04%)
Inni: 6138 (0,18%)
Nie zidentyfikowani: 32 921 (0,94%)
[edytuj] Miasta Litwy
Zobacz więcej w osobnym artykule: Miasta na Litwie.
 |
| Lokalizacja miast na Litwie |
 |
| Wilno |
 |
| Kowno |
 |
| Kłajpeda |
Na Litwie są 103 miasta (po litewsku – l.poj. miestas; l.mn. miestai). Miasto zostało zdefiniowane przez litewski parlament jako obszar o zwartej zabudowie liczący powyżej 3000 mieszkańców, gdzie dwie trzecie ludności znajduje zatrudnienie poza rolnictwem. Miejscowości które liczą poniżej 3000 mieszkańców ale posiadają historyczne prawa miejskie, również posiadają status miasta. Najstarszym litewskim miastem jest Kłajpeda, która otrzymała prawa miejskie w 1257 roku. Większość litewskich miast to miasta małe, tylko 6 liczy więcej niż 50 tys. mieszkańców a tylko 2 więcej niż 200 tys., z kolei aż 65 ma mniej niż 10 tys. mieszkańców. Największym miastem i stolicą zarazem jest Wilno, liczące ponad 500 tys. mieszkańców. Według spisu ludności z 2001 roku w miastach żyło ok. 66,7% mieszkańców Litwy.
Poniższa tabela przedstawia 10 największych miast Litwy:[16]
| Herb | Miasto | Liczba mieszkańców (2008) |
Powierzchnia (km²) |
|
|---|---|---|---|---|
| 1 |  |
Wilno | 544 091 | 401 |
| 2 |  |
Kowno | 355 550 | 157 |
| 3 | .png){kind=small} |
Kłajpeda | 184 684 | 98 |
| 4 |  |
Szawle | 127 043 | 81 |
| 5 |  |
Poniewież | 113 668 | 52 |
| 6 | .svg){kind=small} |
Olita | 68 315 | 40 |
| 7 |  |
Mariampol | 47 014 | 21 |
| 8 | .svg){kind=small} |
Możejki | 40 572 | 14 |
| 9 | .svg){kind=small} |
Janów nad Wilią | 34 436 | 40 |
| 10 | .png){kind=small} |
Uciana | 32 569 | 15 |
[edytuj] Historia Litwy
Zobacz więcej w osobnym artykule: Historia Litwy.Najstarsze znaleziska archeologiczne na Litwie pochodzą z XI tysiąclecia p.n.e. i reprezentują kulturę magdaleńską, Bromme, Lyngby, ahrensburską i świderską.
Na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. ze wschodu przybyli Indoeuropejczycy. Niektórzy badacze przyjmują, że właśnie wśród nich należy doszukiwać się przodków Bałtów, a więc także Litwinów. Wiele wskazuje również na to, że Bałtowie mogli przybyć na te tereny w czasie drugiej wielkiej migracji Indoeuropejczyków (ok. XII wiek p.n.e.).
Do końca XIII wieku tereny Litwy zamieszkiwały liczne plemiona, które nie tworzyły zwartego organizmu państwowego. Dopiero od XIII wieku związkom plemiennym zaczęli przewodzić książęta – kunigasi – spośród których największe znaczenie mieli Ryngoldowiczowie, których najlepszym przedstawicielem był Mendog (Mindaugas). Ok. 1235 roku, pod wpływem zagrożenia najpierw ze strony zakonu kawalerów mieczowych (od 1202), a następnie zakonu krzyżackiego (od 1237 roku), Mendog zjednoczył litewskie plemiona i skupił władze w jednym ręku. W 1251 roku pod naciskiem zakonów, Mendog przyjął chrzest, a w 1253 otrzymał od papieża koronę i koronował się w Nowogródku. Panowanie Mendoga zakończyło się gwałtownie w 1263 roku zabójstwem władcy. Po śmierci Mendoga państwo litewskie rozpadło się.
Mendoga godnie zastąpił w 1315 r. Giedymin (Gediminas), który rządził przez ponad 20 lat. Skuteczne rządy doprowadziły do umocnienia się państwa i dobrych stosunków z Królestwem Polskim. Olgierd i Kiejstut: synowie Giedymina, sprawowali rządy od 1344. Po śmierci Kiejstuta (1377) władzę obejmuje syn Olgierda, Jagiełło (Jogaila). Wchodząc w sojusz z Polską, Jagiełło godzi się pojąć za żonę Jadwigę Andegaweńską i zostać królem Polski.
15 lipca 1410 roku pod Grunwaldem (Žalgiris) ma miejsce jedna z największych bitew europejskiego średniowiecza, w wyniku której rozgromiona zostaje doszczętnie cała armia krzyżacka, wspierana przez znamienitych rycerzy z całej Europy. Jest to jedno z największych zwycięstw militarnych w historii Polski i Litwy.
2 października 1413 została zawarta Unia horodelska która wprowadziła instytucję odrębnego wielkiego księcia na Litwie, wspólne sejmy i zjazdy polsko-litewskie, urzędy wojewodów i kasztelanów na Litwie, a litewską szlachtę katolicką zrównała w prawach z polskimi rodami. Po tej unii Litwa staje się niezależnym politycznie państwem, na czele którego zasiada wielki książę. Pierwszym wielkim księciem był Witold (Vytautas), a każdy następny miał być wybierany w porozumieniu Litwinów z Polakami.
W 1569 r. podpisano dokument (Unia lubelska) powołujący do życia Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Powstałe państwo miało charakter federalny.
XVII i XVIII wiek upłynęły Litwie pod znakiem wojen, w wyniku których Litwa stopniowo traciła swoje terytoria (Wojna z Moskwą, powstanie Chmielnickiego, najazd Szwedów). Kolejne wieki nie przyniosły Litwie dobrych czasów. Klęski żywiołowe, głód, zarazy, wojny domowe, wojna północna między Szwecją i Rosją, pustoszyły terytorium Litwy. Po ziemie osłabionej Rzeczypospolitej Obojga Narodów sięgnęli wreszcie sąsiedzi. W 1772 r. miał miejsce pierwszy rozbiór, w 1793 i 1795 kolejne dwa, po upadku powstania kościuszkowskiego, Litwa zostaje ostatecznie podzielona pomiędzy Rosję (Auksztota i Żmudź) i Prusy (Suwalszczyzna).
Zobacz więcej w osobnym artykule: Powstanie listopadowe na Litwie, Żmudzi i Białorusi.Do powstania listopadowego Litwa przyłącza się dopiero w marcu 1831 r. Po upadku powstania, na Litwę spadają srogie kary, m.in. zlikwidowano Uniwersytet Wileński, zamknięto klasztory i szkoły, nastąpiły zsyłki ludności w głąb Rosji.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Powstanie styczniowe na ziemiach zabranych.Powstanie styczniowe (1863) przyczyniło się do nasilenia represji wobec mieszkańców, zaczęto rusyfikować wsie i miasta na niebywałą skalę. Litwini jednak pod wpływem patriotycznych głosów dawali odpór rusyfikacyjnym zabiegom urzędników carskich. W 1883 r. zaczęto wydawać pierwsze litewskie czasopismo "Aušra" (jutrzenka), potem kolejne: "Šviesa” (światło), „Varpas" (dzwon) i „Ūkininkas" (rolnik).
Z wybuchem I wojny światowej wiązano nadzieje, na odzyskanie niepodległości. We wrześniu 1917 roku w Wilnie wybrano Radę Litewską tzw. Tarybę. 16 lutego 1918 r. Taryba ogłasza niepodległość i powstanie niepodległego Królestwa Litwy, w rzeczywistości częściowo uzależnionego od Niemiec, dzień ten jest obchodzony jako Dzień Odzyskania Niepodległości.
Taryba powołała rząd, przeciw któremu wystąpiła Komunistyczna Partia Litwy, tworząc Litewsko-Białoruską Republikę Socjalistyczną. Wojska Taryby, wspierane przez armię niemiecką, przystąpiły do kontrofensywy, a Wilno zajęło Wojsko Polskie. Ostatecznie władzę nad Litwą przejęła Taryba. Po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej Rosjanie zwrócili Litwie Wilno.
W 1920 roku gen. Lucjan Żeligowski, z polecenia naczelnego wodza, Józefa Piłsudskiego, wraz z dywizją litewsko-białoruską złożoną z Polaków pochodzących z Wileńszczyzny, wkracza na Litwę i zajmuje Wilno. Gen. Żeligowski tworzy wówczas Litwę Środkową. Dnia 20 lutego 1922 r. Sejm Wileński wydaje deklaracje o połączeniu Litwy Środkowej z Polską.
23 sierpnia 1939 r. III Rzesza i Związek Radziecki zawarły tajny układ (pakt Ribbentrop-Mołotow), który umieszczał Litwę w niemieckiej strefie wpływów. Ponieważ armie niemieckie znacznie przekroczyły na wschodzie ustaloną linię podziału Polski na Wiśle i Sanie, w ramach rekompensaty Hitler oddał Litwę w rosyjską strefę wpływów Związkowi Radzieckiemu. Dokonując licznych prowokacji granicznych 1940 ZSRR wysunął wobec Litwinów ultimatum, żądając utworzenia baz sowieckich na terytorium republiki. 15 czerwca 1940 150 tysięczna armia radziecka rozpoczęła okupację Litwy.
Okupacja niemiecka, dawała Litwie stosunkowo dużo wolności i praw. Część Litwinów służyła w formacjach wojskowych związanych z armią niemiecką (Szaulisi). Latem 1944 r. Armia Czerwona wyparła Niemców i przywróciła władzę radziecką, z którą do 1952 r. walczyły litewskie oddziały partyzanckie. Rządy Stalina przyczyniły się do kolejnych represji i wysiedleń na masową skalę.
Pod koniec lat 80. rozpoczął się nowy okres odrodzenia narodowego na Litwie. 11 marca 1990 r. Litwa ogłosiła deklarację niepodległości, na co stanowczo zareagował Związek Radziecki wprowadzając na ulice Wilna czołgi. Jednak Litwini dopięli swego i 17 września 1991 roku zostali przyjęci w poczet członków ONZ, a rok później odbyły się pierwsze wolne wybory do Sejmu.
W marcu 2004 Litwa stała się członkiem NATO. 1 maja 2004 Litwa wraz z 9 innymi krajami przyjęła członkostwo Unii Europejskiej.
[edytuj] Gospodarka
Na początku ery sowieckiej Litwa przeszła okres intensywnej rozbudowy przemysłu ciężkiego oraz integracji gospodarczej ze Związkiem Radzieckim, jednakże zaawansowanie technologiczne, odbałość o chronę środowiska, jakość służby zdrowia i sprawy socjalne pozostawały daleko w tyle za standardami państw zachodnich. Poziom urbanizacji wzrósł z 39% w 1959 do 68% w 1989. W latach 1949-1952 Sowieci zniesli własność prywatną w rolnictwie, wprowadzając kolektywizację i własność państwową. Produkcja spadła i nie osiągneła poziomu przedwojennego aż do wczesncyh lat 60. Intensyfikacja produkcji rolnej poprzez jej mechanizację i wzrost użycia środków chemicznych, ostatecznie podwoiła produkcję rolniczą, jednakże stworzyła dodatkowe problemy ekologiczne.
Po uzyskaniu niepodległości Litwa znajdowała się w okresie kryzysu gospodarczego, spowodowanego zmianą systemu zarządzania. W pierwszych latach po proklamacji niepodległości, sprywatyzowano część własności państwowej, m.in. zlikwidowano wszystkie kołchozy i sowchozy, oraz wprowadzono liberalizację cen. Nastąpił spadek produktu krajowego brutto o ok. 70%, a produkcji przemysłowej i rolniczej o ponad 1/2 w stosunku do 1989. Byłym właścicielom zwrócono do 1993 ok. 700 tys. ha (60% ziem uprawnych). Po kryzysie gospodarczym z lat 1991-1994 nastąpił początek stabilizacji i wzrostu gospodarczego (w 1996 5,1% wzrostu PKB w 1997 8,5%, w 1998 7,5%). Do końca 1995 roku sprywatyzowano 80% majątku państwowego. Jednakże w sierpniu roku 1998, kryzys finansowy w Rosji i załamanie się rosyjskiego rubla miało fatalny wpływ na litewską gospodarkę, wciąż uzależnioną od handlu z Rosją, i spowodowało kryzys fiskalny w roku następnym. PKB kraju zmniejszyło się w 1999 roku o 1,5%. Zmusiło to rząd litewski do znacznych cięć w wydatkach budżetowych i przeorientowania handlu na zachód.
[edytuj] Przemysł
Przemysł litewski cierpi na brak własnych surowców mineralnych, gospodarka paliwowo-energetyczna jest oparta na surowcach importowanych, uzależniona od importu ropy naftowej i gazu ziemnego z Rosji. Głównym bogactwem naturalnym jest torf i surowce budowlane, drewno oraz niewielkie ilości ropy naftowej. Lasy natomiast dostarczają surowca dla przemysłu drzewnego i papierniczego. Produkcja energii elektrycznej w 2005 roku wyniosła 13,48 mld kWh, z czego zapotrzebowanie kraju wyniosło 9,296 mld kWh. Od 1984 roku czynna jest Ignalińska Elektrownia Atomowa, dostarczająca ok. 80% produkcji energii elektrycznej kraju (planowane zamknięcie w latach 2013-15), elektrownie cieplne – ok. 12%, elektrownie wodne – ok. 3%.
Główne gałęzie przemysłu przetwórczego: to przemysł spożywczy, lekki (włókienniczy, dziewiarski), hutniczy, elektryczny, maszynowy i elektrotechniczny, materiałów budowlanych, chemiczny, drzewny, petrochemiczny – zakłady rafineryjno-petrochemiczne w Możejkach "Mažeikių Nafta". Rozwinięte rzemiosło (wyroby z bursztynu, ceramika).
[edytuj] Rolnictwo
Rolnictwo wyspecjalizowało się głównie w produkcji mleka i mięsa. W kraju przeważają małe i bardzo małe gospodarstwa rolne, istnieje ok. 240 000 gospodarstw rolnych o przeciętnej wielkości 6 hektarów.[17] Grunty orne zajmują 45% powierzchni kraju, łąki i pastwiska 9%, lasy ok. 32%. Uprawia się głównie zboża (jęczmień, pszenica, żyto i kukurydza), buraki pastewne, buraki cukrowe, ziemniaki i len, hoduje się bydło i trzode chlewną; rybołówstwo.
[edytuj] Handel zagraniczny
Bilans handlowy Litwy jest ujemny, w 2007 roku wartość eksportu wynosiła 17,09 mld dol. a importu 22,64 mld dol.[18] Eksportuje się głównie: surowce mineralne, tekstylia, maszyny i urządzenia elektryczne, chemikalia, żywiec i produkty zwierzęce, środki transportu, żywność, cement, energię elektryczną i nawozy sztuczne, importuje się: ropę naftową, maszyny, wyroby włókiennicze i chemikalia, artykuły przemysłu lekkiego, artykuły żywnościowe. Główni partnerzy handlowi: Rosja, Niemcy, Polska, Łotwa, Estonia.
[edytuj] Transport i łączność
Dominuje transport kolejowy i samochodowy, całkowita długość linii kolejowych w kraju to 1,771 tys. km (2006).<