Makdonaldyzacja

Z Wikipedii

Makdonaldyzacja to proces stopniowego upowszechniania się zasad działania restauracji szybkich dań we wszystkich dziedzinach życia społecznego w Stanach Zjednoczonych i na całym świecie.

George Ritzer zainteresował się tematem mcdonaldyzacji już w latach 60. XX wieku. Jest to zjawisko szybko rozpowszechniające się po całej kuli ziemskiej i żaden kraj (społeczeństwo) się przed tym nie obroni. Nie ma instytucji opornej na to zjawisko, które nie pojawiło się znikąd i podobno przewidział to Max Weber. Mcdonaldyzację poprzedzało zjawisko racjonalizacji i biurokracji. W roku 1959 Ritzer zetknął się z tym elementem kulturowym, zauważył ten system i zaczął doszukiwać się podobnych reguł w innych miejscach (np. plac zabaw, szpital, przychodnia). Ritzer zauważa, że nie jest to nowe zjawisko, ale jest to rozwinięta racjonalizacja. Zauważył on, że systemy racjonalne zaczynają dominować i nie ma od nich ucieczki ("żelazna klatka"). Teoria ta powstała w 1983 roku, a zapoczątkowała ją książka Ritzer'a "Mcdonaldyzacja społeczeństwa". Uważał on, że zjawisko to dotyczy wszystkiego, zarówno życia codziennego, politycznego czy kościoła.

Na to, że system ten przyjął się ma wpływ między innymi czynnik ekonomiczny, czyli wielomilionowe zyski. Na początku mcdonaldyzacja była zjawiskiem, które miało dotyczyć pewnego rodzaju amerykanizacji. Ze zjawiskiem mcdonaldyzacji wiąże się zjawisko Domów Handlowych ("długie ręce mcdonaldyzacji"). System takiego funkcjonowania gastronomicznego miał funkcjonować w małych miastach i na obrzeżach miast, nie miało być skierowane do elit, ale tylko dla mas. System mcdonaldyzacji jest systemem bardzo profesjonalnym. W latach 60. stworzono system medyczny (mclekarz).

[edytuj] Podstawowe wyznaczniki Mcdonaldyzacji

Kalkulacyjność (kwantytatywność) - cechy kwantytatywne się liczą (cena, jakość, ile czasu potrzeba na przygotowanie usługi), przelicza się wszystko. Ilość staje się równoważna jakości (dobre jest to co dostajemy w dużej ilości i szybko). Wiąże się to ze starą zasadą psychologiczną, że jak coś dostajemy za darmo to jest to dobre, następuje kuszenie nazwami - "podwójne", "potrójne" (za tę samą cenę dostajemy więcej). W systemie ekonomicznym inwestorowi musi się to opłacać. W funkcjonowaniu jednostki liczy się jak najszybsze wykonywanie czynności i sprawność. Od pracowników żąda się trzech cech - pracować szybko, sprawnie i za niskie pieniądze. Wszystko jest wyliczone a pracownik nie powinien za dużo myśleć (zastanawiać się).
Efektywność - to optymalna (szybka) metoda przejścia z jednego punktu do następnego (np. McDrive), gdzie nie liczy się podmiot tylko przedmiot sprawy oraz pracownik. Człowiek jest zatrudniony przez pewien system, a jakość podmiotu jest wyznaczana efektywnością jego pracy. Ważny jest tutaj system uregulowań formalnych i prawnych. Wysoką efektywność uzyskuje się poprzez przestrzeganie tychże uregulowań Jest to system z góry zorganizowany, a jednostka traci swoją podmiotowość. Dotyczy to nie tylko klientów ale i pracowników.
Przewidywalność - wszystko jest przewidywalne. Wszędzie i zawsze za te same pieniądze dostaniemy ten sam towar i usługę (niezależnie od godziny czy miejsca geograficznego). W tym systemie nie jest potrzebny kod językowy, wszędzie się w tej kwestii porozumiemy. Ma być on dla nas krzepiący, wprowadzać stabilność. Z punktu widzenia kulturowego jest to jednak bardzo niebezpieczne, ponieważ człowiek nie zastanawia się nad czymś dlatego, że nie musi, bo wszystko będzie zawsze takie same. System społeczny też ma być stabilny i przewidywalny, uspokajający (nic się nie może zmienić), ma być tzw. kulturowa świadomość - świat bez niespodzianek. Nasze zachowanie jako podmiotu też staje się przewidywalne, więc łatwo można zacząć nami manipulować. Charakterystyczna cechą jest to, że jest to system zmechanizowany i jesteśmy stale kontrolowani, obserwuje nas technika, system. My musimy funkcjonować zgodnie z odgórnymi oczekiwaniami. Świat społeczny oparty jest na przewidywalnych interakcjach międzyludzkich.
Możliwość manipulacji - cecha ta wynika z pozostałych. Działanie ludzkie zastąpiono pewną technologią. Człowiek z podmiotu staje się wykonawca przedmiotu. Nie jest to manipulowanie wprost - manipuluje się drogą okrężną, pośrednią. Taki sam system działa np. w urzędach, gdzie przekazuje się nam, iż jesteśmy tam mile widziani, ale jednocześnie oczekuje się, że szybko załatwimy swoją sprawę i zwolnimy miejsce dla innych. Wypełniamy czynności podstawowe, bez rozszerzania, tylko to czego się od nas wymaga, ponieważ wszystko jest wyliczone i ktoś pilnuje dyscypliny (nie możemy działać za szybko ani za wolno, sami nie mamy decydować o swoich czynnościach, tylko wypełniać to, co ktoś już opracował). Ludzie tu mają być bardzo przeciętni a nie wykształceni, bo mogliby zacząć czegoś wymagać, a mają wykonywać swoje obowiązki według ustalonej kolejności i w odpowiednich ilościach.

[edytuj] Zalety i wady systemu

Zalety:

dostępność towarów i usług (kultura konsumpcyjna) - wachlarz towarów i usług jest dostępny większej liczbie ludzi, może tam wejść każdy, nie tylko elity,
człowiek prawie natychmiast może zaspokajać swoje zachcianki i pilne potrzeby (o każdej porze dnia i nocy),
jednostkę, człowieka powinno się traktować podobnie ze względu na rasę, płeć, przynależność społeczną,
porównywalność cech, cen towarów przez klientów w konkurencyjnych firmach,
bezpieczeństwo i stabilność systemu działa uspokajająco na społeczeństwo (przewidywalność)
człowiek może robić coś, co wcześniej nie byłoby do pomyślenia (np. z ośrodka pomocy może pobrać pieniądze i kupić sobie np. chleb),
zatrudnianie pracowników o typowych kwalifikacjach dzięki czemu (?) łatwiej rozpowszechniają się nowości technologiczne i organizacyjne,
wytwory jednej kultury przenikają do drugiej.

Wady:

ujednolicona jakość towarów i usług (np. w supermarketach) - możliwość wyboru tańszych odpowiedników, ludzie kupują to na co nigdy nie mogliby sobie pozwolić (masowa konsumpcja zamienników promocyjnych),
sposób spędzania czasu wolnego - dawniej czas wolny mieli tylko bogaci, teraz co prawda wyjechać może każdy, ale jednocześnie ludzie czynni zawodowo pracują dłużej - mają więc mniej wolnego czasu, choć równocześnie więcej środków i możliwości jego wypełnienia - zaczyna się proces standaryzacji i masowości spędzania przez ludzi czasu wolnego (jak i gdzie oraz szybko i efektywnie odpocząć,
pozorne działanie uspokajające - ludziom wydaje się, ze mają zapewnione bezpieczeństwo,
ujednolicanie otoczenia - zarówno ludzi zaczyna traktować się jednakowo, bez względu na przynależność do rasy, klasy czy płci, a także środowisko naturalne system również traktuje wg założonych standardów (nie liczy się co tam jest, ale by spełniło normy np. wielkość ziemniaka),
dehumanizacja społeczeństwa - człowiek taktowany jest jak towar na taśmie montażowej, nie ma tu interakcji, bo nie są one potrzebne, człowiek ma wykonywać pewne czynności jak robot, sprawnie i szybko. Czynności są skrajnie wyliczone, że potrzebna jest już tylko dyscyplina, aby wykonywać to co zostało zaprogramowane i wyliczone. (Człowiek pracuje dłużej i będzie miał mniej czasu na korzystanie z tych towarów),
system ten wpływa niekorzystnie na środowisko naturalne - jest nastawiony na bardzo intensywne przetwarzanie zasobów powodujące znaczącą ingerencję w ekosystem,
dehumanizacja (jednostka nie ma znaczenia - liczy się tzw. "klient masowy"),
liczy się ilość przy akceptowalnym poziomie jakości, w danej kategorii cenowej,
nie liczy się wiedza, ale liczy się sprawność,

Wada i zaleta:

Wytwory kulturowe przenikają się łatwo nawzajem.

[edytuj] Przyczyny Makdonaldyzacji

Pojęcie biurokracji (M.Weber) - to zakrojona na szeroką skalę organizacja z hierarchicznie podporządkowanymi sobie elementami. Działa się tam ściśle określonym sposobem, opartym na przepisach (jest więc przewidywalne działanie ludzi, gdyż pracują pod nadzorem i według sformalizowanych przepisów).

Jest to pewna struktura formalna, pewien pierwowzór mcdonaldyzacji ponieważ zakłada efektywność działania, liczy się zadanie cząstkowe, a nie człowiek, jednostka wykonuje te zadania najczęściej zgodnie z instrukcją, w ściśle określonej kolejności.

Ważnym elementem jest tu też racjonalizacja wszelkie prawa, przepisy mówiące jak znaleźć racjonalny sposób postępowania, optymalne środki do osiągnięcia konkretnego celu (ludzie otrzymują pewne odkryte mechanizmy-algorytmy postępowania, których nie muszą poszukiwać, a tylko wykonywać już opracowane schematy).
Każda biurokracja może prowadzić do pewnych wypaczeń (dysfunkcji). Weber zakładał, że gdy urzędy będą tak sformalizowane może pojawić się korupcja. Zakładał też podporządkowanie liczbom - pewnemu systemowi. Nazwał ten system żelazną klatką racjonalności, co miało oznaczać, że system biurokratyczny nas zniewala, dehumanizuje, społeczeństwo staje się bardzo przewidywalne. Człowiek nie będzie w stanie się przemieścić poza tą klatką.

System Holokaustu - jest przykładem skrajnej racjonalizacji biurokratycznej i mcdonaldyzacji (przekroczonej do granic możliwości). Do Holokaustu mogło dojść dopiero gdy zostaliśmy do tego przygotowani strukturalnie i organizacyjnie ("ogród jest piękny gdy likwidujemy chwasty"). Liczył się wtedy efektywny mechanizm unicestwiania i kalkulacyjność (ile można w jakim czasie zniszczyć).
Ritzer prorokował, że taki system Holokaustu może się jeszcze kiedyś w społeczeństwie powtórzyć, że nie jest to zjawisko jednolite.

[edytuj] Biurokracja, a Mcdonaldyzacja

najbardziej efektywna struktura organizacyjna (np. urząd skarbowy), to taka, która ma być najlepsza ze wszystkich - najszybsza. Urzędnik nastawiony jest na jak najszybsze odsłużenie petenta (nie jest kładziony nacisk na jakość).
kalkulacyjność w racjonalizacji i biurokratyzacji kładzie się nacisk na przeliczenie wszystkiego co można, aby efektywność wszelkich czynności sprowadzić do liczb (biurokratyczna "taśma produkcyjna"). Jednostka ma wykonywać swoje działanie nie zależnie jaki będzie rezultat. Nie liczy się jakość ale ilość.

(? W tej krokowości widać kto pracuje źle, nie ma czegoś takiego jak jakościowe wykonanie. ?dehumanizacja rozliczalności pracy? ;-)

przewidywalność to racjonalność biurokracyjność przewidujemy zachowanie jednostki (jeśli są inne to od razu są wyłapywane). Zachowanie ma być przewidywalne.
manipulacyjność-biurokracja panuje nad ludźmi stosując technologię które nie wymagają udziału człowieka. Świat biurokratyzowany to świat uprzedmiotowiony, jednostka traci swoją podmiotowość. Działanie jednostki to działanie automatyczne, człowiek jest machiną, jest czemuś przypisany np. instytucji, urzędowi czemuś co jest dobrze zorganizowane i niejako steruje działaniem jednostki. Jednostka nie szuka innego sposobu działania, jej się sugeruje, że ten sposób jest najlepszy. System ten produkuje ludzi którzy zaczynają pełnić funkcje automatu.

Wg Webera formalna racjonalność to nieracjonalna racjonalność to system który dehumanizuje człowieka (nadawcę i odbiorcę, pracownika i petenta).

Kultura masowa zmakdonaldyzowana stworzyła odczłowieczenie człowieka. Nieracjonalny racjonalizm to żelazna klatka. Społeczeństwo wtacza się w coś co nie ma wyjścia. Weber stworzył ramy instytucjonalne.

[edytuj] Elementy Mcdonaldyzacji

Ritzer i Zygmunt Bauman powiedzieli, że holocaust to przykład współczesnej racjonalności biurokratycznej. Holocaust jest wytworem współczesnej cywilizacji. Racjonalność świata stworzyła coś co było takim wynaturzeniem. Holocaust miał wszelkie cechy racjonalizacji czyli makdonaldyzacji. Sam człowiek stworzył sobie system z którym stał się z technicyzowany. Holocaust miał być efektywnym mechanizmem unicestwiania ludzi. Holocaust podobno charakteryzował się kalkulacyjnością, przeliczano ile osób należało unicestwić. Cechą holocaustu była też przewidywalność, cały ten proces miał charakter taśmy montażowej, przyjeżdżające i odjeżdżające samochody. Nieracjonalny racjonalizm przekroczył najśmielsze wyobrażenia. Uzależniony od pewnej struktury biurokratycznej. Holocaust może się w dziejach współczesnej kultury pod pewnymi względami powtórzyć.

W 1916 pojawiło się I centrum handlowe, niezadaszone, w 1956 w Minnesocie powstało zadaszone centrum handlowe. To miejsce gdzie 4 wyznaczniki makdonaldyzacji można zastosować (efektywność, przewidywalność, kalkulacyjność i manipulacyjność). Centrum handlowe stało się miejscem spacerów, spotkań itp. Oprócz tego jest miejscem handlowym. Analiza koncernu Forda – twierdzi, że współcześnie zakład przemysłowy jest zmakdonaldyzowany, twierdzi również, że to taśma montażowa, produkowanie robotników-robotów. Ta taśmowość jest perfekcyjnie zorganizowana. Taśma montażowa jest przykładem racjonalności formalnej. Praca człowieka ma być pracą efektywną stąd nastawienie na wysoką klasę pracowników szybkich i niewykwalifikowanych, którzy montują, każdy robi coś przewidywalnego. Przewidywalność to system łatwo sprawdzalny. Mechaniczne wykonywanie pewnych czynności. Człowiek podporządkowany taśmie montażowej, maksymalnie manipulowany, który zmuszony jest do wykonywania przewidywalnych ograniczonych działań. Wąskie specjalizacje ludzkie czyli zmuszanie człowieka do rutynowego powtarzania czynności. Taśma jest przykładem dehumanizacji, tu liczy się sprawność i szybkie wykonywanie danej czynności.

[edytuj] Źródło

The McDonaldization of Society - George Ritzer (wydanie polskie McDonaldyzacja społeczeństwa)

[edytuj] Zobacz też

Mcpraca

[edytuj] Linki zewnętrzne

Czy "złote łuki" opanują świat

Sejm chce więcej pieniędzy dla siebie

"Rzeczpospolita": Kancelaria Sejmu chce, by jej przyszłoroczny budżet był wyższy o ponad 37 mln zł.

MEN ma nowy pomysł - może zabraknąć nauczycieli

"Metro": Chemii mają uczyć absolwenci chemii, biologii biolodzy, a angielskiego angliści. Jeśli najnowszy pomysł Ministerstwa Edukacji wejdzie w życie, w szkołach zabraknie pedagogów.

Polacy chcą referendum ws. tarczy

"Rzeczpospolita": 58 proc. z nas dobrze ocenia decyzję w sprawie tarczy. Tyle samo chce ratyfikowania umowy o tarczy w ogólnonarodowym referendum - wynika z sondażu GfK Polonia.

Tysiące ślubów zachowa swą ważność

"Gazeta Prawna": Rząd przyjął projekt nowelizacji prawa o aktach stanu cywilnego. Dzięki zmianom w tej ustawie zostaną zalegalizowane małżeństwa zawarte przed nieprawidłowo powołanymi kierownikami urzędów stanu cywilnego od 7 sierpnia 2005 r. do dnia wejścia w życie nowelizacji.

Rząd chce dużych rabatów na rakiety z USA

"Rzeczpospolita": Polska liczy na duże rabaty przy zakupie w przyszłości rakiet Patriot.

Linki: Strona g��wna

Encyklopedia