Mozazaury
Z Wikipedii
| Mozazaury | |
 mozazaur |
|
| Systematyka | |
| Domena | eukarioty |
| Królestwo | zwierzęta |
| Typ | strunowce |
| Podtyp | kręgowce |
| Gromada | gady |
| Podgromada | diapsydy |
| Nadrząd | lepidozaury |
| Rząd | łuskonośne |
| Podrząd | jaszczurki |
| Rodzina | mozazaury |
| Nazwa systematyczna | |
| Mosasauridae | |
| Gervais, 1853 | |
 Systematyka w Wikispecies |
|
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|
Mozazaury (Mosasauridae) – rodzina olbrzymich, wężowatych mięsożernych morskich gadów, żyjących podczas późnej kredy.
Nazwane tak od pierwszego znaleziska w końcu XVIII wieku w dolinie Mozy w Holandii. Były spokrewnione z waranami, które przypominały budową czaszki a różniły się od nich np. osadzeniem zębów w zębodołach. Jaszczury te osiągały do 17 m długości. Miały opływowe ciała, kończyny przekształcone w szerokie płetwy i długi, potężny ogon, którego faliste ruchy stanowiły siłę napędową - podobnie porusza się węgorz, a sterowanie odbywało się za pomocą czterech płetwiastych kończyn. Wielka głowa mieściła ogromne naszpikowane ostrymi zębami szczęki, która u największych mierzyła niemal 2 metry, a zęby 10 cm długości. Szczęki mogły otworzyć się na ok. 1 m szerokości. Żuchwa była luźno zawieszona na zawiasach do czaszki z ruchomym stawem z każdej strony (za zębami). Dzięki temu luźnemu połączeniu mogły połykać ogromną zdobycz. Żywiły się rybami, żółwiami, mięczakami i skorupiakami. Zamieszkiwały w północnym Atlantyku.
Pierwsze szczątki pochodzą z kamieniołomu, w którym wydobywano wapień w Maastricht nad Mozą w 1778. Te straszliwe morskie gady są obecnie uważane za bliskich krewnych węży z powodu analizy kladustycznej (podobieństwa anatomiczne czaszki i szczęk[1]). Mozazaury nie były dinozaurami, lecz lepidozaurami, znanymi z zazębiających się łusek. Drapieżniki te wyewoluowały z półwodnych łuskonośnych[2], a dokładniej od rodziny Aigialosauridae blisko spokrewnionej z dzisiejszymi waranowatymi we wczesnej kredzie. Poprzez ostatnie 20 milionów lat tego okresu (Turon, Mastrycht), dzięki wyginięciu ichtiozaurów i pliozaurów, stały się one dominującymi drapieżnikami morskimi.
Spis treści |
[edytuj] Opis
Mozazaury oddychały powietrzem oraz były potężnymi pływakami doskonale zaadoptowanymi do ciepłych, płytkich mórz kontynentalnych częstych podczas późnego okresu kredowego. Ich przystosowania sięgnęły tak daleko, że były one żyworodne. Inne gady morskie, jak dzisiejsze żółwie, wracają na brzeg, by złożyć jaja.
Najmniejszym znanym mozazaurem był Carinodens belgicus osiągający 3 - 3,5 metra długości. Prawdopodobnie żył w płytkich wodach nieopodal brzegu. Spożywał mięczaki i jeżowce. Większe gatunki były bardziej typowe, dorastały one 17m. Największy ze wszystkich był Hainosaurus. Mierzył 17,5m.
Kształt ciała mozazaurów przypominał ten spotykany u dzisiejszych waranów, był jednak bardziej wydłużony i opływowy. Kości kończyn zredukowały swą długość, za to wydłużone paliczki wraz z błoną pławną utworzyły coś w rodzaju wiosła. Szerokie ogony stanowiły siłę napędową. Sposób poruszania się jest podobny do używanego przez niektóre współczesne ryby (konger) i węże morskie. Zwierzęta te mogły czaić się oraz silnie i szybko rzucać na zdobycz.
W czaszkach mozazaurów znajdował się podwójny staw zawiasowy i elastyczną szczękę, podobne rozwiązania posiadają węże. Pozwalało im to zazwyczaj na połykanie zdobyczy w całości. To spotykane dzisiaj u wężów zachowanie wyjaśnia i ułatwia identyfikację niestrawionych treści pokarmowych w szkieletach mozazaurów. Szkielet gatunku Tylosaurus proriger zawiera pozostałości morskiego ptaka Hesperornisa, morskiej ryby kostnej, rekina (prawdoodobnie) i innego, mniejszego mozazaura (Clidastes)! Znajdowano też jednak kości mozazaurów z utkwionymi w nimi kośćmi rekinów.
Bazując na takich cechach, jak podwójny rząd zębów na podniebieniu, wspomniana już budowa szczęki, modyfikacja i redukcja kończyn, a prawdopodobnie i sposób poruszania się, wiele badań sugeruje, że mozazaury i węże miały współnych przodków. Zostało to zasugerowane w 1869 przez jednego z najbardziej znanych paleontologów świata (Edward Drinker Cope), który włączył je w stworzony przez siebie klad Pythonomorpha. Hipoteza ta została zarzucona na ponad wiek, odżywając ponownie w latach dziewięćdziesiątych XX wieku..[3] [4]
[edytuj] Środowisko
Podczas okresu kredowego poziom morza był wysoki. W obrebie Ameryce Północnej istnieły wielkie morza śródlądowe.
Skamieniałości mozazaurów znaleziono w takich miejscach, jak Holandia, Szwecja, Nowa Zelandia, wyspa Vega (Antarktyka), Kanada, USA, Meksyk, Peru, Dania.
Wiele ochrzczonych dinozaurami szczątków z Nowej Zelandii jest obecnie uznawanych za mezozoaury albo plezjozaury (inna grupa wymarłych gadów morskich).
[edytuj] Odkrycie
Pierwsze opublikowane odkrycie szczątków mozazaura poprzedza odkrycia skamieniałych pozostałości dinozaurów. Skupiło ono uwagę podczas Oświecenia na istnienie zwierząt skamieniałych. Okaz został odkryty 1780 roku przez pracowników kamieniołomu, w którym wydobywano wapień, w podziemnym chodniku. Szybko zainteresował się tym C. K. Hoffman,chirurg i łowca skamieniałości z miasta Dutch z Maastricht, prawo własności spoczywało jednak w rękach kanonika z Maastricht, albowiem w jego posiadaniu znajdowała się okoliczna ziemia.
Korespondencja Hoffmana z innymi naukowcami uczyniłą znalezisko sławnym. Podczas konfliktów po Rewolucji Francuskiej ukryte szczątki zostały odkryte, wydane, jak się mówi, za alkohol, a następnie przetransportowane do Paryża, gdzie zajął się nimi Georges Cuvier, który zdolny opisać je w sposób naukowy, aczkolwiek le grand animal fossile de Maastricht nie został opisany jako mozazaur aż do 1822, natomiast swej nazwy, Mosasaurus hoffmanni, nie otrzymał aż do 1829. Kilka grup szczątków mozazaurów odkrytych w Maastricht wcześniej, wystawionych w Teylers Museum w Haarlem od około 1770, zostało uznanych za mozazaury dopiero w XIX stuleciu.
Pokłady wapienia w Maatricht stały się za sprawą mozazaurów tak sławne, że dały w końcu nazwę ostatniemu trwającemu 6 milionów lat piętru górnej kredy - mastrychtowi.
[edytuj] Ewolucja - przodkowie
Jak już wcześniej wspomniano, bazując na takich cechach, jak specyficzna budowa czaszki, w tym szczęk, modyfikacji kończyn i prawdopodobnym sposobie poruszania się, wielu badaczy sądzi, że mozazaury i węże posiadają swych współnych przodków, jak zasugerował to w 1869 Cope, ustanowiwszy dla obu grup klad Pytonomorpha. Idea ta, niegdyś odrzucona, ponownie wróciła do łask badaczy w latach dziewięćdziesiątych XX wieku. Niedawno zaś odkrycie Najash rionegrina, przystosowanego do grzebania w ziemi węża z Ameryki Południowej, rzuca wątpliwości na teorię o morskim pochodzniu.
16 listopada 2005 badania zamieszczone w Netherlands Journal of Geosciences potwierdziły, że niedawno odkryty Dallasaurus turneri jest ogniwem pomiędzy mieszkającymi na lądzie waranami, a zamieskującymi wodne środowisko mozazaurami.[5]
[edytuj] Podrodziny i rodzaje
- Podrodzina Tylosaurinae
- Podrodzina Plioplatecarpinae
- Podrodzina Mosasaurinae
- Podrodzina Halisaurinae
Incertae sedis
[edytuj] Kryptozoologia
O ile paleontolodzy przyjęli, że zwierzęte te wyginęły wraz z dinozaurami i wielkimi gadami pod koniec kredy, a po Mastrychcie nie ma już żadnych ich pozostałości, niektórzy kryptozoolodzy donoszą o krokodylopodobnych wężach morskich, które mają być rzekomo przetrwałymi mozazaurami. Taniwha z maoryskiej mitologii i tradycji kojarzony jest z mozazaurami także przez dziennikarzy.
[edytuj] W kulturze
Mozazaury pojawiły się w serialu telewizyjnym BBC "Sea Monsters"[6], a także w Primeval. Niestety jednak pokazane są tam błędnie w skórze przypominającą krokodylą. Wzięły też udział w Godzilla: The Series, gdzie jeden z nich wystąpił jako potwór z Loch Ness.
Przypisy
- ↑ Michael S.Y. Lee, 1997, "The phylogeny of varanoid lizards and the affinities of snakes," in Philosophical Transactions of the Royal Society London 352 (January 1997:53-91);
- ↑ klad obejmujący dzisiejsze jaszczurki i węże
- ↑ Palaeos Vertebrates 260.100 Pythonomorpha: Pythonomorpha
- ↑ Mosasaurs: Last of the Great Marine Reptiles
- ↑ Dallasaurus / Ancient Mosasaur - Dallasaurus - SMU
- ↑ ang. "potwory morskie"
| Polska liderem w pokazywaniu europejskich produkcji |
|
Europejskie stacje telewizyjne przeznaczają ponad 65 proc. czasu antenowego na produkcje europejskie, w tym ponad 36 proc. na produkcje niezależnych producentów z UE - wynika z piątkowego raportu Komisji Europejskiej. Polska jest liderem rankingu krajów UE.
|
| TVP procesuje się z "Dziennikiem" |
|
Przeprosin i wpłaty 200 tys. na cel społeczny żąda TVP od "Dziennika" za artykuł pt. "Korupcja w TVP" - o domniemanej propozycji wiceszefowej Agencji Informacji TVP Patrycji Koteckiej wyższych wycen za materiały kompromitujące PO.
|
| Maks Kolonko procesuje się z "Faktem" |
|
Przeprosin i 100 tysięcy zł zadośćuczynienia żąda od wydawcy "Faktu" znany prezenter TV Mariusz Maks Kolonko za nazwanie go "łajdakiem" i sugestię, że swój związek z Weroniką Rosati traktował instrumentalnie.
|
| Powstaje audiobook o Śląsku |
|
Sześć płyt i książka z esejami złożą się na audiobook poświęcony Śląskowi. Ma to być dźwiękowy pejzaż regionu.
|
| Dodatek o Powstaniu Warszawskim w "Rzeczpospolitej" |
|
Dzisiaj dziennik "Rzeczpospolita" (Presspublica) ukaże się z dodatkiem poświęconym Powstaniu Warszawskiemu – "Warszawa '44".
|