Z Wikipedii

Ten artykuł dotyczy dzieła rzeźbiarskiego. Zobacz też: miejscowość o tej nazwie.

Jedyny w Polsce pomnik Marcina Lutra w Bielsku-Białej

Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach

Pomnik Adama Mickiewicza w Poznaniu autorstwa Bazylego Wojtowicza

Jedyny na świecie pomnik Piasta Kołodzieja w Złotowie

Pomnik pamięci gen. Gustawa Orlicz-Dreszera oraz żołnierzy baterii "Canet" na Cmentarzu Marynarki Wojennej w Gdyni-Oksywiu

Płyta Marynarz Polski w Gdyni

Pomnik - dzieło rzeźbiarskie lub rzeźbiarsko-architektoniczne, wzniesione dla upamiętnienia osoby lub zdarzenia historycznego.

Forma pomnika może być różna - najczęściej jest to posąg lub grupa rzeźb na cokole, może być nim jednak również kolumna, obelisk, naturalny głaz - kamień pamiątkowy, a nawet sztucznie usypane wzgórze (kopiec) lub budynek. Pojęcie "pomnik" w języku polskim jest dość wieloznaczne i szerokie, niekiedy jest poprzez nie – niewłaściwie – rozumiany nagrobek lub rzeźba plenerowa.

[edytuj] Historia

Podstawowe typy pomników rozwinęły się już w starożytności. Najbardziej charakterystycznymi typami pomników wyrastającymi z kultury greko-rzymskiej są pomnik konny i kolumna. Najczęstsze w antyku były wolno stojące rzeźby figuralne (stojące lub siedzące), o przenikających się niekiedy funkcjach memoratywnych i kultowych. W średniowieczu znaczenie pomnika zostało zredukowane, figury mogące mieć częściowe znaczenie memoratywne spotykamy niemal wyłącznie we wnętrzach kościołów.

Wraz z odrodzeniem następuje powrót do wzorców antycznych. W Italii pojawiają się liczne pomniki konne (Donatello - "Gattamelata" oraz Verrocchio - "Colleoni") oraz stojące, sławiące wielkich wodzów i władców; również pomniki papieskie. Odradzają się memoratywne kolumny, często z posągiem na szczycie (np. Kolumna Zygmunta III Wazy). Stopniowo, w epoce baroku, pomniki uzyskują rozbudowane formy, zwłaszcza poprzez wzbogacanie warstwy cokołu. Schemat pomnika składającego się z rzeźby na cokole utrwala XIX wiek.

W końcu modernizm zrywa z tą tradycyjną formą, co objawiło się m.in. w redukcji cokołu (patrz np: pomniki realizowane przez Auguste Rodina. W formie rzeźb i samych pomników odbijały się kolejne kierunki (kubizm, futuryzm, konstruktywizm.

Lata powojenne przyniosły zmiany w rozumieniu pomnika, który przekroczył granice bryły, zaczął wchłaniać przestrzeń i obserwatora (koncepcja formy otwartej Oskara Hansena). Ważniejsze realizacje: Gustawa Zemły "Pomnik Powstańców Śląskich" w Katowicach, Wiktora Tołkina "Pomnik Ofiar Majdanka w Lublinie" czy Adama Haupta i Franciszka Duszenki "Pomnik Pomordowanych w Treblince". Za sprawą m.in. Władysława Hasiora w pomniki wprzęgnięte zostały żywioły - ogień, wiatr, woda (np. "Ogniste Ptaki" w Koszalinie, "Żelazne Organy" w Czorsztynie czy "Prometeusz Rozstrzelany" w Zakopanem).

[edytuj] Niektóre polskie pomniki

• Biblioteka Świętego Pielgrzyma w Głogowie
• Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi
• Pomnik Marcina Lutra w Bielsku-Białej (jedyny w Polsce)
• Pomnik Grunwaldzki Króla Władysława Jagiełły w nowojorskim Central Parku, 1939
• Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach
• Pomnik Obrońców Wybrzeża w Gdańsku na Westerplatte, odsłonięty 9 października 1966
• Pomnik Polaków deportowanych z Powstania Warszawskiego w Hamburgu na Neuengamme, odsłonięty 1 września 1999
• Pomnik Unii Lubelskiej w Lublinie
• Pomnik króla Jana III Sobieskiego w Lwowie / Gdańsku
• Pomnik Bohaterów Getta w Warszawie
• Pomnik Poległych Stoczniowców 1970 w Gdańsku
• Pomnik Armii Krajowej w Sopocie
• Pomnik Adama Mickiewicza w Krakowie
• Pomnik generała Jerzego Ziętka w Katowicach
• Pomnik psa Dżoka w Krakowie.
• Pies Kawelin w Białymstoku
• Pomnik - Galeria Wielkich Łodzian
• Pomniki papieża Jana Pawła II
• Pomnik lotników RAF w Świnoujściu
• Powodzianka - pomnik upamiętniający wysiłek Wrocławian w walce z powodzią tysiąclecia w lipcu 1997.
• Pomnik Ofiar Czerwca 1956 w Poznaniu
• Pomnik Zwycięstwa w Stargardzie Szczecińskim
• Pomnik Czynu Rewolucyjnego w Rzeszowie
• Pomnik Pamięci Ofiar Lubina '82

[edytuj] Wybrana literatura

• Antkowiak Zygmunt, Pomniki Wrocławia, Wrocław 1985.
• Bender Agnieszka, Pomniki ofiar zbrodni katyńskiej, „Zeszyty Społeczne KIK”, 2000, nr 8.
• Ernest Malinowski. Życie i pomniki, red. Józef T. Finster, Gorzów 2000.
• Grzesiuk – Olszewska Irena, Polska rzeźba pomnikowa 1945-1980, „Sztuka” 1981, nr 1.
• Grzesiuk – Olszewska Irena, Polska rzeźba pomnikowa w latach 1945-1990, Warszawa 1995.
• Krasiński Hubert, Uwagi o modelach na pomnik dla Mickiewicza wykonanych podług pomysłu Matejki, oraz odpowiedź pp. recenzentom na ich zarzuty, Kraków 1886.
• Nowicka Elżbieta, Parzych Czesław, Ostrołęckie pomniki, Ostrołęka 1999.
• Ożóg Kazimierz S., Miedziany Pielgrzym. Pomniki Jana Pawła II w Polsce w latach 1980-2005, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Głogowie 2007, ss. 178, fot.
• Ożóg Kazimierz S., Rzeźbiarze lubelscy w konfrontacji z władzą ludową, [w:] Artyści lubelscy i ich galerie, red. Lechosław Lameński, Lublin 2004.
• Pazder Janusz, Miejsce pomnika, [w:] Materiały do studiów nad sztuką XIX wieku, red. Janos Brendel, Poznań 1993.
• Peske Roman, Tu bije serce miasta. Pomnik Niepodległości w Pabianicach 1928-1998, Pabianice 1999.
• Pierwszy na świecie pomnik ofiar sowieckiego komunizmu, red. Halina Barbara Szczepanowska, New York 1992.
• Pomnik Jagiełły, Kraków 1910.
• Pomnik poległych obrońców Wisły w 1920 roku we Włocławku. Informator, Włocławek 1990.
• Szubert Piotr, Pomnik Adama Mickiewicza w Krakowie – idea i realizacja, [w:] Dzieła czy kicze, red. Elżbieta Grabska, Tadeusz S. Jaroszewski, Warszawa 1981.
• Szubert Piotr, Pomnik Mickiewicza - ołtarz narodu, [w:] Materiały do studiów nad sztuką XIX wieku, red. Janos Brendel, Poznań 1993.
• Śląski Bolesław, Pomniki Publiczne Warszawy, Warszawa 1916.
• Taborski Leszek, Łomżyńskie pomniki, [w:] Kalendarz Łomżyński na rok 2004, red. Jerzy Jastrzębski, Łomża 2003.
• Towarzyszom broni 1944-1945, Warszawa 1970.
• Wasilewski Zygmunt, Pomnik Mickiewicza w Warszawie 1897-1898, Warszawa 1899.
• Winglarek Jan Wojciech, Tam, gdzie lwowskie śpią Orlęta..., Warszawa 2001.

[edytuj] Linki zewnętrzne

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Pomnik

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o pomnikach