Z Wikipedii

Powstanie w getcie warszawskim II wojna światowa
Fotografia z Raportu Jürgena Stroopa
Data	19 kwietnia 1943–16 maja 1943
Miejsce	Warszawa, getto warszawskie
Wynik	zwycięstwo III Rzeszy
Terytorium	Polska
Strony konfliktu III Rzesza obywatele polscy pochodzenia żydowskiego Dowódcy SS-Gruppenführer Jürgen Stroop Leon Rodalan, Mordechaj Anielewicz, Marek Edelman i Paweł Frenkla Siły 2054 żołnierzy,36 oficerów i 821 grenadierów 1000 - 1500 żołnierzy i ludność cywilna Straty 16 zabitych i 85 rannych[straty fałszywe] przypuszczane 300 zabitych,1 czołg i 2 samochody pancerne 7000 zabitych,6000 spalonych żywcem i 50000 jeńców

Pojmani przez SS Żydzi w trakcie powstania w getcie warszawskim, kwiecień 1943

Fotografia z Raportu Jürgena Stroopa. Oryginalny niemiecki podpis : "Dowódca wielkiej operacji". Generał SS Jürgen Stroop stoi po środku i patrzy do góry

Fotografia z Raportu Jürgena Stroopa. Oryginalny niemiecki podpis : "Rabini Żydowscy"

Fotografia z Raportu Jürgena Stroopa. Oryginalny niemiecki podpis : "Ci bandyci stawiali zbrojny opór"

Fotografia z Raportu Jürgena Stroopa. Oryginalny niemiecki podpis : "Siłą wydobyci z bunkrów"

Fotografia z Raportu Jürgena Stroopa. Oryginalny niemiecki podpis : "Bandyci zgładzeni w walce"

Fotografia z Raportu Jürgena Stroopa. Oryginalny niemiecki podpis : "Schwytane z bronią w ręku kobiety z ruchu Chalucowego"

Pomnik Bohaterów Getta w Warszawie, Natan Rappaport, 1948

Powstanie w getcie warszawskim – zbrojne wystąpienie żydowskich formacji militarnych, które miało miejsce na terenie warszawskiego getta pod koniec jego likwidacji przez Niemców. Wybuchło w wigilię żydowskiego święta Paschy, 19 kwietnia 1943; ostatnie walki ustały do połowy maja.

Nie miało celów militarnych: biorąc pod uwagę brak jakichkolwiek szans na powodzenie, było desperackim aktem wyboru godnej śmierci z bronią w ręku, jak i odwetu na prześladowcach przez garstkę kilkuset bojowników ŻZW pod wodzą Pawła Frenkla i Leona Rodala oraz ŻOB dowodzonego przez Mordechaja Anielewicza i Marka Edelmana. Było to pierwsze miejskie wystąpienie powstańcze w okupowanej przez Niemców Europie. Bojownicy ŻOB i żołnierze ŻZW używali podczas walki flagi polskiej i żydowskiej.

Powstanie wybuchło na wezwanie Żydowskiego Komitetu Narodowego w momencie, gdy w wyludnionym już getcie znajdowało się tylko 50-60^[1] tysięcy ludzi (wobec niemal pół miliona w szczytowym okresie jego zaludnienia). Miało miejsce podczas zarządzonej przez Heinricha Himmlera akcji ostatecznej likwidacji getta, polegającej na systematycznym przeszukiwaniu dzielnicy i wyłapywaniu resztek kryjącej się ludności. Gdy na teren getta weszły niemieckie oddziały wojskowe i policyjne pod komendą gen. SS Jürgena Stroopa oraz wspierające je formacje łotewskie i ukraińskie, powstańcy otworzyli do nich ogień. Żydów było mało, ale ustawiali się w szyki, które sami wymyślili.

Podczas powstania całe getto spalono, a po jego zakończeniu wysadzono Wielką Synagogę na ulicy Tłomackie. Od zburzenia ocalał jedynie kościół św. Augustyna na Nowolipkach, gdyż Niemcy użyli go jako magazynu.

[edytuj] Siły i straty powstańców

Siły powstańcze składały się z około 1000^[1] słabo uzbrojonych bojowników (ok. 150-600 z ŻOB i 150-400 z ŻZW). Co do liczby żołnierzy w oddziałach powstańczych występują znaczne rozbieżności, gdyż niektóre źródła podają, że powstańców było nawet 1500.

Żydowscy powstańcy uzyskali pomoc głównie od AK, a także w mniejszym stopniu od SOB, PLAN, oraz GL - zarówno przed walkami, jak w ich trakcie. Wsparcie to dotyczyło technologii wytwarzania broni i budowy schronów; powstańcy otrzymali broń palną, benzynę i inne chemikalia do tego potrzebne, wsparły ich także niewielkie grupy żołnierzy podziemia chętnych do walki w getcie. Często wykorzystywano broń zdobytą na Niemcach, jednak z powodu braku amunicji zwiększenie liczby pistoletów maszynowych nie poprawiało sytuacji powstańców.

Potajemnie utworzone w 1942 przez mieszkańców getta schrony i umocnienia okazały się wyjątkowo przydatne w działaniach powstańczych. Najlepiej rozbudowane powstały w rejonie ul. Miłej, na Nowolipiu, Lesznie, Nalewkach, Świętojerskiej i Franciszkańskiej.

W starciach zginęło ok. 7000^[1] Żydów, ponad 6000 spłonęło żywcem^[1], ok. 50 000^[1] wywieziono do obozu zagłady w Treblince. W trakcie tłumienia powstania hitlerowcy dopuszczali się wielu okrucieństw i zbrodni na mieszkańcach getta oraz przeprowadzali liczne masowe egzekucje. Niemcy używali gazów bojowych^[1] do zabijania powstańców, którzy bronili się w bunkrach. Dowódca oddziałów niemieckich, gen. SS Jürgen Stroop, osobiście wydał rozkaz zwalczania bojowników ŻOB ogniem^[2] - żołnierzy niemieckich zaopatrzono w beczki z benzyną, nakazując im podpalanie wszystkich schronów, bunkrów i kryjówek.^[2] W swoim raporcie z likwidacji powstania w getcie warszawskim Jürgen Stroop podał, że zgładzono lub ujęto 56 065 Żydów. Raport nie dotyczył jednak osób, które zginęły pod gruzami palonego i burzonego getta. Szacuje się, że liczba ta wynosiła zatem około 62-63 tysięcy osób.

[edytuj] Siły i straty niemieckie

Siły niemieckie liczyły łącznie ok. 3 000^[1] (2054 żołnierzy i 36 oficerów, 821 grenadierów pancernych Waffen SS, oraz 367 tzw. granatowych policjantów - przeznaczonych do utworzenia kordonu wokół murów getta). Siły niemieckie wspierane były przez artylerię i broń pancerną. Ponadto użyto: baterii lekkiej artylerii Wehrmachtu oddziałów SS Ordnungspolizei (Orpo) (bataliony 22 i 23), SS Sicherheitsdienst (SD), saperów Wehrmachtu, batalionu ukraińskiego tzw. Trawniki-Männer, łotewski i litewskie policyjne oddziały pomocnicze (Askaris). Niemcy dysponowali uzbrojonymi pojazdami pancernymi, bronią chemiczną, miotaczami ognia, czołgami i artylerią. Zabezpieczenie techniczne stanowiła m.in. warszawska straż pożarna.

Straty strony niemieckiej podane przez dowodzącego Jürgena Stroopa wyniosły 16 zabitych i 85 rannych (sam Stroop przyznał po wojnie, że raporty były fałszowane). Inne źródła podają liczby znacznie większe – nawet do 1300 zabitych i rannych, co jednak wydaje się wielokrotnie zawyżoną wielkością strat strony niemieckiej. Najbliższe prawdy wydają się łączne straty (zabitych i rannych) strony niemieckiej na poziomie 300 ludzi. Hitlerowcy stracili także 1 czołg i 2 samochody pancerne.

[edytuj] Pomoc polskiego podziemia dla powstańców Getta

Bojownicy ŻOB-u otrzymali od Armii Krajowej broń: ok. 50 pistoletów, rkm, pm, amunicję, ok. 600 granatów, 30 kg środków wybuchowych (plastyku, ze zrzutów powietrznych), 120 kg środków wybuchowych własnej produkcji, 400 detonatorów do bomb i granatów, 30 kg potasu do produkcji "koktajlu Mołotowa" oraz wielkie ilości saletry potasowej do produkcji prochu strzelniczego. Bojownicy żydowscy zostali także poinstruowani w jaki sposób użyć tych materiałów do konstrukcji bomb, granatów ręcznych i butelek zapalających. Przeszkolono ich w jaki sposób buduje się fortyfikacje, przy czym wskazano im również skąd wziąć cement i inne elementy konstrukcyjne do ich budowy.

W czasie powstania obrońcy getta od pierwszych dni wspierani byli z zewnątrz przez polskie oddziały podziemia zbrojnego AK oraz w mniejszym zakresie przez Gwardię Ludową. Polacy przeprowadzili kilkanaście akcji zbrojnych wokół getta przeciwko oddziałom niemieckim. Już w pierwszym dniu powstania w getcie dnia 19 kwietnia 1943 roku trzy jednostki AK pod dowództwem kpt. Józefa Pszennego podjęły próbę wysadzenia muru getta za pomocą min na ulicy Bonifraterskiej. Zostali jednak wykryci przez Niemców i w wyniku walki jaka się wywiązała dwóch z nich zginęło na miejscu: Eugeniusz Morawski i Józef Wilk. Zginęło także kilku Niemców, lecz próba wysadzenia muru nie powiodła się. W pierwszych dniach powstania nad placem powiewały dwie flagi - żydowska i polska. W trakcie walki 27 kwietnia na pl. Muranowskim żołnierze AK spalili czołg niemiecki, rozbili kompanię Łotyszy oraz zatrzymali Niemców przed domem na Muranowskiej 7. Tunelem ewakuowano 34 uzbrojonych bojowników ŻOB. Wśród nich było także dowództwo Żydowskiej Organizacji Bojowej: H. Berliński, M. Edelman, M. Rojzenfeld i A. Szwarcfus.

Udział polskiego podziemia zbrojnego w walkach w getcie oraz poza nim potwierdza stu stronicowy raport generała SS i policji, Jürgena Stroopa, który był dowódcą niemieckich wojsk walczących w getcie. Pisał w nim, że żołnierze niemieccy byli: nieustannie pod ostrzałem ognia spoza getta, to znaczy ze strony aryjskiej. Akcję Iwańskiego opisuje następująco: Główna grupa Żydów, wymieszana z polskimi bandytami, wycofała się na tak zwany Plac Muranowski już w pierwszym lub drugim dniu walk. Tam zostali dozbrojeni przez znaczną grupę polskich bandytów.

[edytuj] Kalendarium

19 kwietnia - wybuch powstania w Getcie. Trzy jednostki AK pod dowództwem kpt. Józefa Pszennego podejmują próbę wysadzenia muru getta.

23 kwietnia - rozlepiono na murach poza gettem odezwę do mieszkańców Warszawy:

Toczy się walka o Waszą i naszą wolność. O Wasz i nasz – ludzki, społeczny i narodowy – honor i godność. Pomścimy zbrodnie Oświęcimia, Treblinek, Bełżca, Majdanka. Niech żyje braterstwo broni i krwi walczącej Polski !

5 maja - gen. Władysław Sikorski w audycji radiowej apelował do Polaków o pomoc bojownikom getta.

9 maja - zniszczenie bunkra sztabu ŻOB na ul. Miłej 18 w Warszawie, w którym zginął przywódca powstania Mordechaj Anielewicz wraz z innymi dowódcami

13 maja - w Londynie w imię protestu przeciwko obojętności świata na te wydarzenia popełnił samobójstwo przez samospalenie Szmul Zygielbojm.

16 maja - Jürgen Stroop nakazał wysadzenie Wielkiej Synagogi na ul. Tłomackie. Z tą datą wiąże się upadek powstania. Wtedy też napisał w raporcie: Była żydowska dzielnica mieszkaniowa przestała istnieć !

Kara za zbrojny opór przeciwko okupantowi - getto warszawskie zrównane z ziemią przez Niemców z rozkazu Adolfa Hitlera, po upadku powstania w getcie warszawskim w 1943

W 2006 roku żyło jeszcze co najmniej dziesięcioro uczetników powstania w getcie warszawskim: Aharon Carmi, Marek Edelman, Pnina Frymer-Greenspan, Masza Futermilch-Gleitman, Luba Gawisar, Israel Gutman, Alina Margolis-Edelman (zm. 2008), Stefan Grajek (zm. 2008), Helena Rufeisen-Schüpper, Baruch Spiegel i Symcha Ratajzer-Rotem.

[edytuj] Opinie

• Powstanie w getcie uważane jest przez naród żydowski za jedno z najważniejszych wydarzeń w jego historii.
• My nie chcemy ratować życia. Żaden z nas żywy z tego nie wyjdzie. My chcemy ratować ludzką godność – Arie Wilner (ps. Jurek) żołnierz ŻOBu.

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

Dwie najsłynniejsze książki opisujące powstanie w getcie warszawskim to:

• "Zdążyć przed Panem Bogiem" wywiad z Markiem Edelmanem autorstwa Hanny Krall.
• "Rozmowy z katem" – Kazimierza Moczarskiego – opis życia i kariery Jürgena Stroopa.

Inne książki na temat powstania w getcie warszawskim:

• "Sprawozdanie Juergena Stroopa" redagowany przez Stanisława Piotrowskiego (1948) – pierwsze polskie tłumaczenie niemieckich dokumentów
• Raport Jurgena Stroopa online w wersji niemieckiej i angielskiej
• "Na oczach świata" – Marii Kann – dokument na temat powstania
• "Das Lied ist geschrieben mit Blut und nicht mit Blei. Mordechaj Anielewicz und der Aufstand im Warschauer Ghetto." Autorstwa Sabine Gebhardt-Herzberg (tylko w języku niemieckim). 2003. ISBN 3-00-01364-6. Wydawnictwo: Sabine Gebhardt-Herzberg (s.gebhardt-herzberg@gmx.net).
• "Nadmiar pamięci. Wspomnienia lat 1939-1946" autorstwa Icchaka Cukiermana. Wydawnictwo: PWN, styczeń 2000, ISBN 83-01-13032-6
• "Pamiętniki z Getta Warszawskiego", autorstwa Michała Grynberga. Wydawnictwo PWN 1993.
• "He who saves one life" autorstwa Kazimierza Iranka-Osmeckiego, Crown Publishers, Nowy Jork, 1971.
• "W walce o wolność i honor narodu", Adam Kwaterko, Kalendarz Żydowski 5749.
• "Ludzie z zamkniętej dzielnicy" Ruta Sakowska, PWN Warszawa 1993.
• "Żydzi Warszawy 1939-1943", Władysław Bartoszewski, Marek Edelman, Lublin 1993.
• Marek Edelman "Getto walczy". W: R. Assuntino, W. Goldkorn "Strażnik. Marek Edelman opowiada". Kraków 1999.
• R. Sakowska "Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Eksterminacja a kultura". W: "Studia z dziejów Żydów w Polsce. T. II". Warszawa 1985.
• "Wojna żydowsko-niemiecka. Polska prasa konspiracyjna 1943-1944 o powstaniu w getcie Warszawy". Wybór i opracowanie P. Szapiro, Londyn 1992.
• Tomasz J. Kaźmierski "Lecz wyście podnieśli kamień". "Zwoje. Periodyk Kulturalny" nr 4 (8), maj 1998.
• Stefan Ernest "O wojnie wielkich Niemiec z Żydami Warszawy 1939-1943" Czytelnik , Kwiecień 2003

[edytuj] Zobacz też

• II wojna światowa
• Historia Warszawy
• Holocaust
• Powstanie warszawskie
• Powstanie w getcie białostockim
• Pomnik Bohaterów Getta

[edytuj] Linki zewnętrzne

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Powstanie w getcie warszawskim

• Zdjęcia z getta warszawskiego z okresu powstania
• Wybuch powstania w getcie warszawskim- Muzeum Historii Polski

p • d • e

Polskie powstania

Okres rozbiorowy: Konfederacja barska (1768) • Powstanie kościuszkowskie (1794) • Insurekcja warszawska (1794) • Insurekcja wileńska (1794) • Powstanie kurlandzkie (1794) • Powstanie wielkopolskie (1794) • Powstanie wielkopolskie (1806) • Powstanie listopadowe (1830) • Powstanie wielkopolskie (1846) • Powstanie chochołowskie (1846) • Powstanie krakowskie (1846) • Powstanie wielkopolskie (1848) • Powstanie styczniowe (1863) • Powstanie zabajkalskie (1866)

II Rzeczpospolita: Powstanie wielkopolskie (1918) • Powstanie oleskie (1919) • Powstanie sejneńskie (1919) • I powstanie śląskie (1919) • II powstanie śląskie (1920) • III powstanie śląskie (1921) Powstanie leskie (1932)

Okres II wojny światowej: Powstanie czortkowskie (1940) • Powstanie zamojskie (1941-1944) • Powstanie w getcie warszawskim (1943) • Powstanie w getcie białostockim (1943) • Akcja "Burza" (1944) • Powstanie warszawskie (1944)

PRL: Powstanie poznańskie (1956)