Z Wikipedii

Ten artykuł dotyczy stanu czynnościowego. Zobacz też: inne znaczenia tego wyrazu.

ÅšpiÄ…ce dziecko

Dzienna długość snu kota jest zmienna. Istnieją osobniki, które śpią do 20 godzin na dobę.

Sen – stan czynnościowy ośrodkowego układu nerwowego, cyklicznie pojawiający się i przemijający w rytmie okołodobowym, podczas którego następuje zniesienie świadomości (por. świadomy sen) i bezruch. Sen charakteryzuje się ustępowaniem pod wpływem czynników zewnętrznych (zob. śpiączka)

Przeciwieństwem stanu snu jest stan czuwania. Granica pomiędzy tymi stanami jest płynna u zwierząt niższych (na przykład u żółwi).

[edytuj] Zapotrzebowanie na sen

Długość snu u zwierząt znacznie się różni. U żyraf wynosi on 2 godziny na dobę, a np. u nietoperzy 20 godzin na dobę. U niektórych zwierząt (pingwiny, foki, delfiny) półkule mózgowe śpią na zmianę. Objawia się to zamknięciem oka przez śpiąca półkulę. Foki śpią w ten sposób, żeby wynurzać się w celu zaczerpnięcia powietrza.

Dobowe zapotrzebowanie na sen jest cechą indywidualną. Badania przeprowadzone na ponad 1 milionie osób w Kalifornii wykazały, że większość osób śpi 8-9 godzin na dobę, następna duża grupa osób śpi 7-8 godzin. W czasie całego swojego życia człowiek przesypia około 20 lat.

Ilość snu zależy od wieku - u noworodka jest to około 18 godzin dziennie^[1] w kolejnych latach coraz mniej. Noworodek i małe dziecko sen dzieli na kilka części - u osoby dorosłej sen odbywa się w jednej większej części.

[edytuj] Regulacja snu

Rytm zapadania w sen jest regulowany poprzez natężenie światła (rytm sen/czuwanie jest definiowany na nowo po lotach samolotem) oraz poprzez bodźce społeczne. W eksperymentach, polegających na całkowitym odizolowaniu ludzi w pokojach bez okien, zegarów, telewizji, radia i telefonów, kiedy sami mogli sobie wybierać moment zasypiania i wstawania, większość badanych funkcjonowała w rytmie trzydziestu kilku godzin. Znaczy to, że normalnym rytmem sen-czuwanie jest rytm dłuższy niż okołodobowy - jest on jednak nastawiany na 24-godzinny.

[edytuj] Podział snu

Sen dzieli siÄ™ na dwie fazy (fazy snu):

• Sen o wolnych ruchach gaÅ‚ek ocznych (skrót: NREM – non-rapid eye movement); inne nazwy: sen gÅ‚Ä™boki, sen wolnofalowy. W fazie tej pojawiajÄ… siÄ™ fale Δ aktywnoÅ›ci elektrycznej mózgu. Ze wzglÄ™du na intensywność tych fal faza ta dzieli siÄ™ na 3 stadia.
• Sen o szybkich ruchach gaÅ‚ek ocznych (skrót: REM – rapid eye movement); inne nazwy: sen pÅ‚ytki, sen paradoksalny. W tej fazie wystÄ™pujÄ… najczęściej marzenia senne. W tej fazie nastÄ™puje caÅ‚kowite rozluźnienie mięśni, dlatego Å›niÄ…cy o ruchu czÅ‚owiek nie porusza siÄ™.

Sen zaczyna się fazą NREM, prawidłowo o czasie trwania 80-100 min., po której następuje faza snu REM trwająca ok. 15 min. U osób dorosłych tego typu cykl powtarza się 4-5 krotnie.

Wraz z długością snu:

• spada udziaÅ‚ najgÅ‚Ä™bszego stadium snu wolnofalowego (o najwiÄ™kszej aktywnoÅ›ci fal Δ)
• roÅ›nie czas trwania fazy REM, która pod koniec nocy zazwyczaj trwa okoÅ‚o 40 minut.

Obiektywnym wskaźnikiem bezsenności jest krótki czas (lub brak) najgłębszego stadium snu wolnofalowego. Bezsenność często jest objawem nerwicy lub depresji.

W czasie snu zmienia się częstotliwość fal mózgowych. Zanikają szybsze rytmy beta i alfa, pojawiają się wolniejsze rytmy theta i delta.

Wykorzystanie niektórych rejonów mózgu jest znacznie większe podczas snu niż podczas czuwania.

[edytuj] Fizjologiczny sens snu

Ewolucyjna rola snu w fizjologii nie jest dokładnie znana, jednakże ze względu na powszechność przypuszcza się że ma fundamentalne znaczenie dla układu nerwowego. Istnieje dodatnia korelacja pomiędzy rozwojem układu nerwowego a występowaniem snu. Hipotezy wyjaśniające sen obejmują:

• oszczÄ™dność energii (spadek temperatury)
• gospodarkÄ™ hormonami
• konsolidacja pamiÄ™ci
• stymulacje neuronów które nie byÅ‚y aktywne podczas czuwania (aby zapobiec zanikniÄ™ciu nerwów - nieużywane narzÄ…dy zanikajÄ…)
• zanikniÄ™cie aktywnoÅ›ci neuronów w rejonie miejsca sinawego (aby zapobiec zmianie wrażliwoÅ›ci - ciÄ…gle stymulowany narzÄ…d podwyższy swój próg wrażliwoÅ›ci)

[edytuj] Niedobór snu

Sen jest niezbędny do życia i prawidłowego przebiegu procesów psychicznych. Już jedna nieprzespana noc obniża sprawność psychofizyczną. Brak snu przez dłuższy czas powoduje szereg negatywnych efektów psychicznych i fizjologicznych:

• Zaburzenia nastroju
• Utrudnione skupienie uwagi
• Spowolnienie reakcji
• DÅ‚ugotrwaÅ‚a (ok. tygodnia) deprywacja (tj. pozbawienie) snu lub zaburzenia fazy REM mogÄ… prowadzić do stanów zbliżonych do psychozy, halucynacji (np. pacjent widzi ogieÅ„, itp.), oraz stanów paranoidalnych. Zaburzenia fazy REM wystÄ™pujÄ… także przy alkoholizmie.
• UpoÅ›ledzenie aktywnoÅ›ci ukÅ‚adu immunologicznego – zaburzenia w liczbie biaÅ‚ych krwinek, upoÅ›ledzenie aktywnoÅ›ci limfocytów w tym cytotoksycznych typu natural killer, które normalnie zwalczajÄ… nieprawidÅ‚owe komórki: zarażone wirusem lub zmienione nowotworowo.
• DoÅ›wiadczenia na szczurach pokazaÅ‚y, że kilka tygodni deprywacji snu prowadzi do ich Å›mierci^{[potrzebne ÅºródÅ‚o]}.

WedÅ‚ug badaÅ„ przeprowadzonych w Princeton University wykazano na szczurach, że brak snu powoduje zaburzenia w części mózgu odpowiedzialnej za tworzenie nowych komórek^{[potrzebne ÅºródÅ‚o]}. Badania przeprowadzone na Proceedings of the National Academy of Science wykazaÅ‚y, że u szczurów, które nie mogÅ‚y siÄ™ wyspać pojawiÅ‚a siÄ™ nadwyżka kortykosteronu.

Deprywacja snu bywa wykorzystywana jako pewien rodzaj tortur. Oskarżane o stosowanie tej techniki były KGB, wojska japońskie w czasie II wojny światowej i armia brytyjska w stosunku do członków IRA.

[edytuj] Hibernacja i estywacja

Podobnym do snu stanem jest sen zimowy (hibernacja) i sen letni (estywacja). Wiele zwierząt przesypia niekorzystną porę roku - sen zimowy w celu oszczędzania energii lub sen letni w czasie suszy.

[edytuj] Zaburzenia snu

Zaburzenia snu wg ICD-10:

• nieorganiczne zaburzenia snu F51
  • bezsenność nieorganiczna
  • nieorganiczna hipersomnia
  • nieorganiczne zaburzenia snu i czuwania
  • somnambulizm
  • lÄ™ki nocne
  • koszmary senne
• zaburzenia snu G47
  • zaburzenia w rozpoczynaniu i trwaniu snu
  • zaburzenia snu z nadmiernÄ… sennoÅ›ciÄ…
  • zaburzenia rytmu snu i czuwania
    • zespół opóźnionej fazy sennej
    • nieregularny rytm snu i czuwania
  • bezdech senny (oÅ›rodkowy, obturacyjny, mieszany)
  • narkolepsja i katalepsja
  • zespół Kleinego-Levina

Zaburzenia snu wg DSM-IV

• dyssomnie (zaburzenia iloÅ›ci, jakoÅ›ci lub pory snu i czuwania)
  • insomnia (bezsenność)
  • hipersomnia
  • narkolepsja
  • zaburzenia oddychania podczas snu
• parasomnie
  • koszmar nocny
  • lÄ™k nocny
  • somnambulizm
  • zaburzenia okoÅ‚odobowego rytmu snu

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

• A. Borbély "Tajemnice snu", PZWN, 1988, Warszawa

Zobacz galeriÄ™ na Wikimedia Commons:
Sen

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o śnie

[edytuj] Zobacz też

• marzenia senne, sennik, koszmary senne
• zaburzenia snu
  • bezsenność
  • hipersomnia
  • narkolepsja
  • zespół bezdechu Å›ródsennego
• sen hipnotyczny
• Å›wiadomy sen

Przeczytaj też zastrzeżenia dotyczące pojęć medycznych na Wikipedii!
Wikiprojekt: Nauki medyczne • Portal: Nauki medyczne