Szereg (matematyka)

Z Wikipedii

Spis treści

1 Definicja
- 1.1 Oznaczenia
2 Zbieżność
3 Działania
- 3.1 Dodawanie i mnożenie przez skalar
- 3.2 Mnożenie
  - 3.2.1 Twierdzenie Mertensa (o mnożeniu szeregów)
    - 3.2.1.1 Przykład zastosowania
  - 3.2.2 Twierdzenie Abela
4 Szeregi funkcyjne
5 Uogólnienia
6 Zobacz też

Szereg – uogólnienie sumy liczb na nieskończoną liczbę składników.

[edytuj] Definicja

Niech $(a_n)_{n \in \mathbb N}$ będzie ciągiem liczb rzeczywistych bądź zespolonych. $n$ -tą sumą częściową ciągu $(a_n)_{n\in \mathbb{N}}$ nazywa się sumę

$s_n := \sum_{i=1}^n~a_i= a_1 + a_2 + a_3 + \dots + a_n$ .

Granicę ciągu sum częściowych

$\lim_{n\to\infty}s_n=\lim_{n\to\infty}\sum_{i=1}^n~a_i$

(jeśli istnieje, być może nieskończona) nazywa się sumą szeregu o wyrazie ogólnym $a n$ . Granicę tę oznacza się symbolem

$\sum_{n=1}^\infty a_n:=\lim_{n\to\infty}\sum_{i=1}^n~a_i$ .

Formalnie, szereg jest parą uporządkowaną $((a_n)_{n\in\mathbb{N}}, (s_n)_{n\in\mathbb{N}})$ jednak (gdy nie prowadzi to do nieścisłości) oznacza się go tak samo jak jego sumę. Jeśli suma szeregu istnieje i jest skończona, to szereg taki nazywamy zbieżnym - w przeciwnym wypadku nazywamy go rozbieżnym.

[edytuj] Oznaczenia

Oprócz przedstawionych wyżej symboli stosuje się też zapisy skrócone:

$\sum_{n \in \mathbb N}~a_n,\, \sum_{n\geqslant 1}~a_n,\,\sum_n~a_n$ ,

a nawet $\sum~a_n$ , jeżeli kontekst jest znany. Czasami, ze względów typograficznych używa się zapisu $\scriptstyle{\sum}_{n=1}^\infty a_n$ Nic nie stoi na przeszkodzie, aby indeksację rozpocząć od liczby różnej od jedynki, np. czasami wyraz ogólny szeregu ma prostszą formę przy indeksowaniu od zera.

[edytuj] Zbieżność

Tak jak przy ciągach przedstawione symbole stosuje się tak do szeregów zbieżnych jak i rozbieżnych. Należy mieć na uwadze, że suma szeregu nie jest tym samym co suma jego składników (zob. niżej szeregi zbieżne warunkowo). Ponadto, jeśli w szeregu zbieżnym zmienimy, opuścimy lub dołączymy skończoną liczbę wyrazów, to otrzymany szereg też będzie zbieżny.

[edytuj] Warunek Cauchy'ego dla szeregów

Szereg $\sum a_n$ o wyrazach rzeczywistych bądź zespolonych jest zbieżny wtedy i tylko wtedy, gdy

$\forall_{\varepsilon >0} \exist_{N\in\mathbb{N}} \forall_{{p,q>N\atop p>q}} |a_q+a_{q+1}+\ldots+a_p|<\varepsilon$ .

Dowód: Ponieważ $a_q+a_{q+1}+\ldots+a_p=s_p-s_{q+1}$ , zatem warunek podany w twierdzeniu jest warunkiem Cauchy'ego dla ciągu sum częściowych. Ciąg sum częściowych (a więc szereg) jest zbieżny wtedy i tylko wtedy, gdy spełnia warunek Cauchy'ego.

[edytuj] Zbieżność bezwzględna i warunkowa

Jeżeli szereg $\scriptstyle{\sum}_{n=1}^\infty~|a_n|$ jest zbieżny ( $\sum_{n=0}^\infty \left|a_n\right| < \infty$ ), to szereg $\scriptstyle{\sum}_{n=1}^\infty~a_n$ nazywamy zbieżnym bezwzględnie. Zbieżność bezwzględna szeregu pociąga za sobą zbieżność w zwykłym sensie.

O szeregach, które są zbieżne, lecz nie bezwzględnie mówi się, że są zbieżne warunkowo. W ich przypadku istnieje skończona granica $\scriptstyle\lim_{m\rightarrow\infty}\,\sum_{n=1}^m\,a_n$ , lecz $\scriptstyle\sum_{n=1}^\infty \left|a_n\right| = \infty$ (suma (bądź całka) wartości bezwzględnych wyrazów ciągu jest nieskończona).

Wyrazy szeregów bezwzględnie zbieżnych można przestawiać w dowolny sposób nie zmieniając przy tym sumy szeregu. Niestety, szeregi warunkowo zbieżne nie mają tak dobrych własności: twierdzenie Riemanna mówi, że przestawiając wyrazy danego szeregu zbieżnego warunkowo można otrzymać jako sumę nowego szeregu dowolną, z góry zadaną liczbę, bądź otrzymać szereg rozbieżny. Dlatego operacje na nich należy wykonywać z najwyższą uwagą.

Dla danego szeregu liczb rzeczywistych $\scriptstyle{\sum}_{n=1}^\infty~a_n$ rozważmy szeregi $\scriptstyle{\sum}_{n=1}^\infty~a_n^+$ jego składników dodatnich i $\scriptstyle{\sum}_{n=1}^\infty~a_n^-$ jego składników ujemnych. Szereg $\scriptstyle{\sum}_{n=1}^\infty~a_n$ jest bezwzględnie zbieżny wtedy i tylko wtedy, gdy zbieżne są oba te szeregi- w takim wypadku jego suma jest równa $\scriptstyle{\sum}_{n=1}^\infty~a_n^++\scriptstyle{\sum}_{n=1}^\infty~a_n^-$ . Jeżeli oba te szeregi są rozbieżne odpowiednio do $+\infty$ i $-\infty$ , to szereg może być albo zbieżny warunkowo albo rozbieżny (zobacz też twierdzenie Riemanna).

[edytuj] Kryteria

Zobacz więcej w osobnym artykule: kryteria zbieżności szeregów.

[edytuj] Działania

W niniejszym paragrafie niech $(a_n)_{n\in\mathbb{N}}, (b_n)_{n\in\mathbb{N}}$ będą ustalonymi ciągami liczb rzeczywistych bądź zespolonych.

[edytuj] Dodawanie i mnożenie przez skalar

Szereg dany wzorem $\scriptstyle{\sum}_{n=1}^\infty a_n+b_n$ nazywamy sumą szeregów $\scriptstyle{\sum}_{n=1}^\infty a_n$ i $\scriptstyle{\sum}_{n=1}^\infty b_n$ . Jeżeli oba szeregi są zbieżne, to ich suma również jest szeregiem zbieżnym. Analogicznie określa się różnicę szeregów. Jeśli $c$ jest liczbą zespoloną bądź rzeczywistą, to

$c\sum_{n=1}^\infty a_n=\sum_{n=1}^\infty ca_n$ .

Możenie szeregu przez niezerowy skalar nie wpływa na jego zbieżność.

[edytuj] Mnożenie

Iloczynem (Cauchy'ego) szeregów $\scriptstyle{\sum}_{n = 0}^\infty~a_n$ i $\scriptstyle{\sum}_{n = 0}^\infty~b_n$ nazywamy szereg $\scriptstyle{\sum}_{n=0}^\infty~c_n$ , gdzie

$c_n=\sum_{k=0}^n a_{n-k}b_k$ .

Odpowiada to ustawieniu wszystkich iloczynów wyrazów $a n b n$ w tablicę:

$\begin{matrix} a_0b_0 & & a_0b_1 & & a_0b_2 & \ldots\\ & \swarrow & & \swarrow & & \\ a_1b_0 & & a_1b_1 & & a_1b_2 & \ldots\\ & \swarrow & & \swarrow & & \\ a_2b_0 & & a_2b_1 & & a_2b_2 & \ldots\\ \vdots & & \vdots & & \vdots & & \\ \end{matrix}$

i sumowaniu kolejno grup elementów w kierunku oznaczonym strzałkami. Jest to tzw. sposób Cauchy`ego:

$\begin{matrix} c_0&=&a_0b_0&\\ c_1&=&a_1b_0+a_0b_1&\\ c_2&=&a_2b_0+a_1b_1+a_0b_2&\\ \ldots&\\ c_n&=&a_nb_0+a_{n-1}b_1+\ldots+a_0b_n.&\\ \end{matrix}$

Poniżej przedstawione są podstawowe twierdzenia dotyczące mnożenia szeregów.

[edytuj] Twierdzenie Mertensa (o mnożeniu szeregów)

Jeżeli szeregi $\sum_{k=0}^{\infty}a_n$ , $\sum_{k=0}^{\infty}b_n$ są zbieżne i co najmniej jeden z nich jest zbieżny bezwzględnie, to iloczyn Cauchy`ego $\sum_{k=0}^{\infty}c_n$ jest zbieżny oraz:

$\sum_{k=0}^{\infty}c_n=\left(\sum_{k=0}^{\infty}a_n\right)\left(\sum_{k=0}^{\infty}b_n\right)$ .

[edytuj] Przykład zastosowania

Pomnożymy szereg $\sum_{n=0}^{\infty}x^n$ , $| x | < 1$ , przez siebie. Mamy: $c_n=\sum_{k=0}^n x^{n-k} x^k=\sum_{k=0}^n x^n=x^n\sum_{k=0}^n 1=(n+1)x^n$ .

Szereg $\sum_{n=0}^{\infty}x^n$ dla $| x | < 1$ jest zbieżnym szeregiem geometrycznym o sumie $\sum_{n=0}^{\infty}x^n=\frac{1}{1-x}$ .

Z twierdzenia Mertensa otrzymujemy: $\left(\sum_{n=0}^{\infty}x^n\right)^2=\sum_{n=0}^\infty(n+1)x^n$ .

A więc iloczyn szeregu $\sum_{n=0}^{\infty}x^n$ przez siebie wynosi $\sum_{n=0}^\infty(n+1)x^n=\left(\frac{1}{1-x}\right)^2$ .

[edytuj] Twierdzenie Abela

Jeśli dla dwóch zbieżnych szeregów $\sum_{k=0}^{\infty}a_n$ , $\sum_{k=0}^{\infty}b_n$ ich iloczyn Cauchy'ego jest zbieżny do pewnej liczby $C$ , to

$C=\left(\sum_{k=0}^{\infty}a_n\right)\cdot\left(\sum_{k=0}^{\infty}b_n\right)$

[edytuj] Szeregi funkcyjne

Zobacz więcej w osobnym artykule: szereg funkcyjny.

Szczególnie ważne dla zastosowań matematyki i jej własnych badań są rozmaite szeregi funkcyjne, w tym Fouriera i potęgowe. Okazuje się, że wiele funkcji można z dowolną dokładnością przybliżać takimi szeregami.

[edytuj] Szereg geometryczny

Zobacz więcej w osobnym artykule: szereg geometryczny.

Jeśli $a n$ jest ciągiem geometrycznym o ilorazie $q$ i $a_n \ne 0$ , to utworzony z jego wyrazów szereg

$a_1 + a_1 q + a_1 q^2 + a_1 q^3 + \dots = \sum_{n=1}^\infty~a_1 q^{n-1}$

jest zbieżny wtedy i tylko wtedy, gdy $| q | < 1$ . Jego suma jest wtedy równa $a_1 \over 1-q$ .

[edytuj] Przykład

Dla $q = {1 \over 2}$ i $a = 1$ mamy

$1 + {1 \over 2} + {1 \over 4} + {1 \over 8} + \dots = \sum_{n=0}^\infty~\left({1 \over 2}\right)^n = 2$ .

[edytuj] Szereg harmoniczny

Zobacz więcej w osobnym artykule: szereg harmoniczny.

Szereg

$1 + {1 \over 2} + {1 \over 3} + {1 \over 4} + \dots = \sum_{n=1}^\infty~{1 \over n}$

nazywamy harmonicznym, jest on rozbieżny.

Dowód

$1 + {1 \over 2} + {1 \over 3} + {1 \over 4} + \dots + {1 \over 2^{n - 1} + 1} + \dots + {1 \over 2^n} > {1 \over 2} + {2 \over 4} + \dots + {2^{n - 1} \over 2^n} = {n \over 2}$

Ciąg po prawej stronie jest rozbieżny, czyli ten szereg też.

[edytuj] Szereg harmoniczny rzędu α

Szereg

$1 + {1 \over 4} + {1 \over 9} + {1 \over 16} + \dots = \sum_{n=1}^\infty~{1 \over n^2}$

nazywamy harmonicznym rzędu drugiego. Ogólnie szereg postaci

$\sum_{n=1}^\infty~{1 \over n^\alpha}$

nazywamy szeregiem harmonicznym rzędu $α$ .

Obserwacja: Jeśli $α > 1$ to szereg harmoniczny rzędu $α$ , $\sum_{n=1}^\infty~{1 \over n^\alpha}$ , jest zbieżny.

Dowód: Dla $n\geq 1$ połóżmy $a_n = 1 + {1 \over 2^\alpha} + {1 \over 3^\alpha} + {1 \over 4^\alpha} + \dots + {1 \over n^\alpha}$ . Zauważmy, że

$a_n< 1 + {1 \over 2^\alpha} + {1 \over 3^\alpha} + \ldots+{1 \over (2k)^\alpha} + {1 \over (2k+1)^\alpha} +\ldots+ {1 \over (2n)^\alpha} + {1 \over (2n + 1)^\alpha} <$

$<1 + {2 \over 2^\alpha} + \dots + {2 \over (2k)^\alpha} + \dots + {2 \over (2n)^\alpha} =$

$=1 + {1 \over 2^{\alpha - 1}}\cdot 1 + \dots + {1 \over 2^{\alpha - 1}}\cdot {1 \over k^\alpha} + \dots + {1 \over 2^{\alpha - 1}}\cdot {1 \over n^\alpha} = 1 + {1 \over 2^{\alpha - 1}}\cdot \Big (1 + {1 \over 2^\alpha} + \dots + {1 \over n^\alpha}\Big) =$

$= 1 + {1 \over 2^{\alpha - 1}}a_n$ .

Zatem $a_n < 1 + {1 \over 2^{\alpha - 1}}a_n$ a stąd $a_n < {1 \over {1 - {1 \over 2^{\alpha - 1}}}}$ . Wykazaliśmy więc, że ciąg sum częściowych jest ograniczony z góry (i rosnący), a wobec tego rozważany szereg jest zbieżny.

[edytuj] Uogólnienia

Definicja szeregu nie musi ograniczać się do szeregów liczbowych, gdyż ciąg $(a n)$ nie musi być ciągiem liczb rzeczywistych, czy zespolonych. Dlatego też definicja ta bez zmian przenosi się na przykład na przestrzenie liniowo-topologiczne.

[edytuj] Zobacz też

El. MŚ: remis Węgrów z Duńczykami

W eliminacyjnym spotkaniu grupy 1. do piłkarskich mistrzostw świata w 2010 roku Węgrzy zremisowali bezbramkowo z Danią.

PZP: Vive rozbiło zespół z Kosowa

W pierwszym spotkaniu pierwszej rundy kwalifikacyjnej Pucharu Zdobywców Pucharów piłkarzy ręcznych, Vive Kielce wygrało z zespołem z Kosowa - KH Besa Famiglia Beja 47:21 (24:9).

Jop: nie stać nas na więcej

- Na pewno liczyliśmy na to, że zdobędziemy trzy punkty w pierwszym meczu ze Słowenią, zwłaszcza że graliśmy u siebie. Na pewno czujemy się rozczarowani, ale myślę, że trzeba ten punkt szanować, bo w końcowym rozrachunku na pewno będzie miał znaczenie - powiedział po spotkaniu obrońca polskiej reprezentacji Mariusz Jop.

"Sędzia gwizdał na korzyść Polaków"

Słoweńscy piłkarze byli zaskoczeni, że reprezentacja Polski postawiła tak nisko poprzeczkę podczas meczu eliminacji MŚ 2010, który odbył się we Wrocławiu. Polska zremisowała ze Słowenią 1:1.

Fabiański: sytuacja się komplikuje

- Wszyscy liczyliśmy na to, że zaczniemy te eliminacje od wygranej, dlatego jesteśmy rozczarowani - powiedział po meczu ze Słowenią (1:1) bramkarz reprezentacji Polski Łukasz Fabiański.

Linki: Strona g��wna

Encyklopedia